ئۇيغۇرنامە Uyghurpedia - Recent changes [ug-Arab]

يامانيار يېزىسىنىڭ قىسقىچە تارىخى

2012-05-18T07:54:57Z

يېڭى بەت

<div class="t_f" style="overflow: hidden;">                                                         يامانيار ۋە كونا يامانيار  [   
 
  u- s$ O1 `  n)                 يامانيار - قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى بازىرىدىن 26.5 كېلومىتىر يىراقلىقتىكى شەرقىگە جايلاشقان يېزىنىڭ نامى بولۇپ، دەريا سۈيى بۇ جاينى ئۇرۇپ خەتەرلىك يارنى شەكىللەندۈرگەنلىكى ئۈچۈن شۇنداق دەپ ئاتىلىپ قالغان. 
          يامانيار دېگەن نامنىڭ پەيدا بولۇشىدا مۇنداق بىر تارىخىي رىۋايەت بار: زامانىي ئەۋۋەلدە، ھازىرقى يامانيار تەۋەسى كەڭ كەتكەن قېلىن جاڭگاللىق ئىكەن. يۇرت تەۋەسىدىن ئېقىپ ئۆتىدىغان تەلۋىچۈك دەرياسىنىڭ سۈيى تولىمۇ مول بولۇپ، يامغۇر يېغىپ، كەلكۈن كەلگەن چاغلاردا جاڭگاللىقنىڭ ھەممە يېرىنى سۇ بېسىپ كېتىدىكەن. يۇرتنىڭ ئايىغىدا بىر سۇ ئايرىش توسمىسى بولۇپ، ھەر يىلى كەلكۈن كەلگەندە بۇ توسمىنى بۇزۇۋېتىدىكەن. بۇ توسمىنىڭ ئورنى دەل ھازىرقى ياندۇما يېزىسىنىڭ قىزىلبايراق كەنتى ( 3-كەنت) بىلەن يامانيار يېزىسىنىڭ كونا يامانيار كەنتى ( 15- كەنت) تۇتىشىدىغان چىگرا ئورۇنغا ( قەشقەر- پەيزاۋات تاشيولىنىڭ يامانيار يېزىسىغا قايرىلىدىغان ئايلانمىسىنىڭ 500 مېرىتچە غەرب تەرىپىگە توغرا كېلىدۇ. تەلۋىچۈك دەرياسىنىڭ بۇ جايدىن ئېقىپ ئۆتكەن ئېقىنىنىڭ ئىزناسى ھېلھەم بار.) ھەر يىلى كەلكۈن پەسلىدە خەلق توسمىنى ئوڭشاپ، كەلكۈن بىلەن ئېلىشىپ، تىنماي ئىشلەپ ھالى قالمايدىكەن. شۇڭا كىشىلەر كەلكۈن كەلسىلا《ھېلىقى يامان يارغا ئىشلەيمىز ، ھەي جانغا زۇلۇم يامان يار》دەيدىكەن. شۇنىڭ بىلەن ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ بۇ توسمىنىڭ نامى 《يامان يار》 دەپ ئاتالغان. بۇ يارنىڭ ئەتراپىغا جايلاشقان جاي ( ھازىرقى  يامانيار يېزىسىنىڭ 15- كەنتى) نىڭ نامىمۇ بۇ توسمىنىڭ نامى بىلەن《يامانيار》 دەپ ئاتالغان. 
            بۇ يېزىدا ياشىغان ئۇقۇمۇشلۇق كىشىلەرنىڭ مەلۇماتلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە ، ئەينى چاغدا يامانيار نامى بىلەن بۇ جاي قەشقەر شەھرى بىلەن پەيزاۋات ناھىيىسىنىڭ ئارىلىقىدىكى مۇساپىنىڭ ئوتتورا بۆلىكى بولۇپ، قەشقەر- پەيزاۋات تاشيولىنىڭ ئومۇمىي مۇساپىسى 72 كېلومىتىر، بۇ جاي مۇشۇ تاشيولنىڭ 30-32 كېلومىتىر بۆلىكى ئەتراپىغا جايلاشقان. بۇ جاي قەشقەر بىلەن پەيزاۋات ئارىسىدىكى موھىم ئۆتەڭلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالغان. بۇ جايدا يېقىن ئەتراپتىكى يۇرتلارنى باشقۇرىدىغان موھىم ئورۇنلار بولغان. ( يېڭى جوڭگو قۇرۇلۇشتىن ئىلگىرى بۇ يەردە جىڭساجۈي بولغان. ) بۇ يەردە ھەر ھەپتىنىڭ چارشەنبە كۈنى بازار، بازار ئەتراپىدا خېلى كۆپ دەڭ- سارايلار بولغان. بۇ يەردىكى دەڭ- سارايلارغا چۈشكەن يولۇچىلار ۋە يېقىن ئەتراپتىكى يۇرتلاردىن كەلگەن بازارچىلار قوشۇلۇپ، بۇ بازارنى ئىنتايىن ئاۋاتلاشقان. شۇنىڭ بىلەن، يىللارنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ،《يامانيار》 دېگەن بۇ نام يىراق- يېقىنلارغا تارقالغان. 
               يېڭى جوڭگو قۇرۇلۇشتىن بۇرۇن ۋە كىيىن تاكى 1972- يىلغىچە 《يامانيار》نامى بىلەن ئاتالغان بۇ يۇرت ۋە ھازىرقى يامانيار يېزىسى ئۆز ئىچىگە ئالغان يۇرت- مەھەللىلەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى ياندۇما رايونى ۋە ياندۇما يېزىسىنىڭ مەمۇرى تەۋەلىكىدە بولغان،  1972- يىلى ھازىرقى يامانيار يېزىسىغا تەۋە جايلار ئايرىم يېزا قىلىپ ئايرىلىپ، ياندۇما يېزىسىنىڭ مەمۇرى تەۋەلىكىدىن ئايرىلغان ھەمدە يېڭىشەھەر ناھىيىسىگە قاراشلىق بولغان. شۇ چاغدا يىراق – يېقىنغا تونۇشلۇق بولغان 《يامانيار》 دېگەن نام يېڭى قۇرۇلغان يېزىنىڭ نامى قىلىنغان ھەمدە بۇ يېزىنىڭ نامى يامانيار دەپ ئاتالغان. ئەسلىدىكى يامانيار تەۋەلىكى يامانيار يېزىسىنىڭ ھازىرقى 15- كەنتىگە ئۆزگەرتىلگەن ھەمدە كونا يامانيار دېگەن نام بىلەن ئاتالغان. يامانيار يېزىسىنىڭ 15- كەنت تەۋەسى ھازىرمۇ كونا يامانيار دەپ ئاتىلىدۇ.

Uyghur xelq qoshaqliri

2012-05-18T07:50:27Z

Created page with "<div align="center"> <div class="t_f" style="overflow: hidden;">uyghur xelq qoshaqliri 1 Aq boz atning béshigha, Yaghliqni chigip qoydum. Tonuwalsun y..."

يېڭى بەت

<div align="center">

<div class="t_f" style="overflow: hidden;">uyghur xelq qoshaqliri 
1 
Aq boz atning béshigha, 
Yaghliqni chigip qoydum. 
Tonuwalsun yarim dep, 
Qizil gül qisip qoydum. 
2 
Étizda , kéwezlikte, 
Ishleymiz chéwerlikte. 
Ghozilarni asraymiz , 
Yar bilen chöneklikte . 
3 
Ketseng kétiwer yarim, 
Sende néme perwayim. 
Gül bashim aman bolsa, 
Her jayda méning yarim. 
4 
Öyning arqisi xaman, 
Leylep uchidu saman. 
Chimenxanning otliri , 
Dozaq otidin yaman . 
5 
Gülni üzseng töwen üz , 
Gül shéxida qalmisun . 
Belni mehkem baghlidim , 
Wede yalghan bolmisun . 
6 
Ishik aldigha su sepsem , 
Kün chiqqiche singmeydu . 
Men yarimni oylisam , 
Yigen tamiqim singmeydu . 
7 
Ishikingdin öttup men , 
Toghra-toghra yol sélip. 
Bir kéche bille yattimmen , 
Qosh almanggha qol sélip . 
8 
Yürekim chaqi-chak boldi , 
Liwingdin su ichey yarim . 
Öter yolinggha bash quyup , 
Ejel kelse öley yarim . 
 
9 
Yaghliq yelpünup qaldi , 
Sayramning shamalida . 
Chughluq échilip qaptu , 
Telkining dawanida . 
10 
Körün’gen qara taghda , 
At qarnida yaghdi qar . 
Ayrilip kétey désem , 
Kichiklikte tutqan yar . 
11 
Omungizni men urdum , 
Ünchingizni saylimay . 
Yéningizda yar tuttum , 
Otiningzgha paylimay . 
12 
Smanda uchup yürgen , 
Bir yalghuz qara qagha . 
Barsanglar salam dengler , 
Bizni sorighan yargha . 
 
13 
Kétip barisen yarim , 
Qachan kélisen yarim . 
Séning kelmiking müshkül, 
Bérip körmisem yarim . 
14 
Su kélidu egip éqip, 
Yar kélidu öydin chiqip . 
Külup qoyup kirip kéter , 
Yürikimge otni yéqip . 
15 
Chilpengzining yerliri , 
Bidilik hem sidilik . 
Chilpengzide bir yarim bar, 
Chirayliq hem mizilik . 
16 
Aydingda mangghan yolliring , 
Durdun-tawardur tonliring . 
Dutar chalsang aghrimamdu ? 
Pede basqan kolliring . 
 
17 
Su kélidu güldür-güldür , 
Söygünüp qizil güldur. 
Ayrilghini ay bolmay , 
Chirayim sériq güldur  . 
18 
Tam tüwide olturup , 
Tam bastimikin yarni . 
Chirayi sarghiyip qaptu , 
Ghem bastimikin yarni . 
19 
Derdingni manga éytsang , 
Séning halinggha men yetsem . 
Özümning ilkide bolsang , 
Biyawan-chölge ép ketsem . 
20 
Ghanjughamda arghamcha , 
Urdum salmini atqa . 
Sen méni déseng yarim, 
Köngül bermigin yatqa 
 
21 
. Yuqiridin chüshüp kelgen , 
Bir  Yalghuz  Qara  Qalmaq . 
Yarim mendin ayrilsa , 
Yürekke pichaq salmaq . 
22 
Qanatim bolsa men uchsam , 
Yarim bar melige chüshsem . 
Yatar jayini men bilsem , 
Échip men qoynigha kirsem . 
23 
Yarning béghigha kirip , 
Ürük irghitay yarim . 
Ürük uchida turup , 
Séni yighlitay yarim 
24 
Hawadiki lachinning , 
Béshida tumaghasi . 
Bir söyüp qoyung yarim , 
Jénimning sadaghasi . 
 
25 
    Ishikni qiya achqin  , 
Özüngni körüwalay . 
Tal boyungni quchaqlap , 
Liwingge söyüwalay . 
26 
Sheherdiki baylarning , 
Jay-jayda sarayi bar . 
Bizning qara köz yarning , 
Altundek chirayi bar . 
27 
Étingiz tosun iken , 
Sundurdi igerimni . 
Atam bolsa alur idim , 
Söygen yar jigerimni 
28 
Éti méhriban qizni , 
Alsam arminim yoqtur . 
Söygen yarni almisam , 
Özge layiqim yoqtur 
 
29 
Itingiz qara iken , 
Hoylingiz saray iken . 
Axshimi baray disem , 
Düshmenler maraydiken . 
30 
Ewilidin bar iken , 
Ashiqqa qarap turmaq . 
Kéling yarim oynayli , 
Heddimu marap turmaq 
31 
Ishik tüwide turup , 
Yochighidin maraydu . 
Xulum-xoshnisi tola , 
Künde kélip maraydu . 
32 
Qilwidin shamal chiqsa , 
Yar burnumgha puraydu . 
Xolum-xoshnisi düshmen , 
Bizni  Da’im maraydu . 
 
33 
Chuluqayning gholliri , 
Yantaqliq otun iken . 
Bizni munche köydürgen , 
Qara qash xotun iken . 
34 
Igiz taqqa men chiqip , 
Yol tépip chüshelmidim . 
Chirayinggha köyup men , 
Eqlingge ishenmidim . 
35 
Bélingizni baghlapsiz , 
Izmingizni etmemsiz . 
Béshimizgha kün chüshti , 
Halimizgha yetmemsiz . 
36 
Ichmeymen haraqingni , 
Tutqininggha heshqalla . 
Ashiqsiz yürelmeydu , 
Burni köpken yash balla 
37 . 
Ichmekke haraq achchiq , 
Ichkendin kéyin tatliq . 
Aghzida nawat barmu , 
Söymekke jugan tatliq . 
38 
Qolida pereng yaghliq , 
Yarim közide yash bar . 
Yar köngli bölekken , 
Baghrida qara tash bar . 
39 
Janlar tende qalmidi , 
Uzun kéche tang atmay. 
Manga köngül bersingiz , 
Méni munche yighlatmay . 
40 
Adem balisi bolsingiz , 
Manga rehim qilsingiz . 
Chölde qan-zar yighlatmay , 
Derdimge derman bolsingiz . 
 
41 
Lachindek qanat qéqip , 
Öz yurtigha ketse kishi . 
Yar otida köysimu , 
Muradigha yetse kishi . 
42 
Baghda paxtek,suda ördek, 
Maysa chaynap yürgüdek . 
Méning yarim anglisam , 
Her yerde oynap yürgüdek . 
43 
Shundaq bolarmiz depmiduq , 
Ayrilarmiz depmiduq . 
Ayrilip hesret chékip , 
Yighlap yürermiz depmiduq . 
44 
Kéche-kündüz yighlimaqtin , 
Özge ish yoqtur manga . 
Bu méning yighlaghinimni , 
Kim bérip éytur sanga . 
 
 
45 
Siya qilip yéshimni , 
Salam yazdim tekkendu . 
Qizil gül ghunchisi yarim , 
Manga buyun egmemdu . 
46 
Uyqum keldi kéchisi , 
Közüm yumuldi. 
Boynumdiki tumarimning , 
Yipi üzüldi . 
Boynumdiki tumarimning , 
Yipi ewrishim . 
Qachanliqqa körüshermiz , 
Jénim adishim . 
47 
Igiz-igiz taghlardin , 
Sérildim sizge . 
Qizil gülning ghunchisidek , 
Igildim sizge . 
Xahi biling,xahi bilmeng , 
Men köydum sizge . 
Köyük otida ölüp ketsem , 
Uwalim sizge . 
Meyli ölüp ketsemmu , 
Xumarim sizge . 
Uwalimgha qalmastin , 
Bir qarang bizge . 
Eger qarap qoysingiz , 
Köyünüp bizge , 
Qiyamette qazi bolay , 
Soraqta sizge . 
48 
Döng yerge qoghun téridim , 
Pilekliri tüz . 
Xemekliri piship qaldi , 
Yarim kélip üz . 
Men yarimning könglini dep , 
Tayaq yidim yüz . 
Yene yisem shunche yermen , 
Örümeymen yüz . 
 
 
49 
Ulugh-ulugh sular keldi , 
Tughan sélinglar . 
Qizil alma éqip keldi , 
Süzüp élinglar . 
Kichikkine jénimni , 
Patquzmidinglar . 
Men yiraqqa ketkende , 
Yighlap qélinglar . 
Qizil gülni élip bardim , 
Dost biwapagha , 
Biwapagha barghiche , 
Yighlay xudagha . 
Ol xudagha yighlisam , 
Onglar béshimni . 
Zepirengdek sarghiyip , 
Töksem yéshimni . 
 
 
 
 
50 
Qizil alma qizarghandek , 
Qizil yüzlüküm yarim . 
Nawat bilen yuüarghandek , 
Shérin sözlüküm yarim . 
Olturishi boz qarchugha , 
Lachin közlüküm . 
Wediside turmighan , 
Ikki yüzlüküm . 
51 
Yol désem ,yol béremla , 
Yarim bar yaqqa . 
Su désem, su béremla , 
Chine tawaqta . 
Su désile su bérey , 
Chine tawaqta . 
Yol désile yol bérey , 
Yarliri qayaqta . 
Esli yarim özliri , 
Öyliri qayaqta ? 
Öyimizning u yéni , 
Mektepxanedur . 
Qoyunliri men üchün , 
Bihishxanedur . 
Bihishxane ichide , 
Bir gül échilghan . 
Birsi sili ,biri men , 
Qoshmaq échilghan . 
52 
Qiz – yigit éytishiishi 
Yégit : xénim – xinim jénim xénim , 
Biyt éytey anglang xénim . 
Ottuz oghul guwa xénim , 
Ashiqingmen xuma xénim . 
Köz tegmisun juma xénim , 
Ésiwiling tuma xénim . 
Jamalingni yapma xénim , 
Shamal bolup qachma xénim . 
Shamal bolup qachsang xénim , 
Meydem bilen tosay xénim . 
Aq qar bolup yaghsang xénim , 
Mamuq bolup yatay xénim . 
Yamghur bolup yaghsang xémim , 
Qumluq bolup  Yutay xénim . 
Kök muz bolup qatsang xénim , 
Yürikimni yaqay xénim . 
Derya bolup aqsang xénim , 
Biliq bolup oynay xénim . 
Chiraq bolup yansang xénim , 
Pilik bolup köyey xénim . 
Altun bolup tursang xénim , 
Zerger bolup söyey xénim . 
Chéchek bolup tursang xénim , 
Bulbul bolup qonay xénim . 
Chimen bolup tursang xénim , 
Qozang bolup oynay xénim . 
Derdim tola bilgim xénim , 
Xush ketti chay alghin xénim . 
 
Qiz : yigit – yigit janan yigit , 
Biyit éytay anglang yigit . 
Xelqi elem guwa yigit , 
Menmu sizge xuma yigit . 
Jan’gha janan dawa yigit , 
Ésiwalsam tuma yigit . 
Taqqa chiqsam duldul yigit , 
Baqqa kirsem bulbul yigit . 
Qisiwalsam bir gül yigit , 
Sözi shéker qobul yigit . 
Melum bolsun halim yigit , 
Mana chine tazim yigit . 
53 
Salamname 
 
Men sizge köyek üchün , 
Hal sorap bilmek üchün . 
Chéhringizni körmek üchün, 
Salam xet yazdim sizge . 
 
Kichiklikte bille ösken , 
Bir - birimizni bilip yürgen . 
Ichimizde köyüp yürgen , 
Tengtüsh yarim salam sizge . 
 
Mekteplerde sawaqdash, 
Yurt .Ichide qérindash . 
Bashqa yurtta ghérip bash , 
Ghemgüzarim salam sizge . 
 
Könglümni xire qilip , 
Kündüzni kéche qilip . 
Sizni men ése qilip , 
Yazdim xet salam sizge . 
 
 
Ah urup oylash bilen , 
Yash töküp yighlash bilen . 
Xush-xewer izlesh bilen , 
Ewettim salam sizge . 
54 
Qashim tartidu méning , 
Qeshqerdin yarim kélur . 
Özi kelmise yarning , 
Xet – xewer sözi kélur . 
 
56 
Qashliring qara yarim , 
Chachliring sumbul yarim . 
Yüzliring anar güldek , 
Némishqa kéchey yarim . 
57 
Qéshinggha qoymighin osma , 
Yigitning yolini tosma . 
Yigitning yolini tossang , 
Qéshinggha osmini qoyma . 
58 
Qashi qara, mengzi qizil , 
Qashinggha meghrur bolmighin . 
Barche dölet mende bar dep , 
Döletke meghrur bolmighin . 
59 
Qashliringgha qash atay , 
Yürikimni boshitay . 
Bügün axsham kelmisng , 
Séni kimge oxshitay . 
 
60 
Qara körpe tomaqingni , 
Kiyip alghum kélidu . 
Séning shérin liwingge , 
Söyüp alghum kélidu . 
61 
Qarangghudin qorqmaymen , 
Ong qolumda tashim bar . 
Xunixaygha barmaymen , 
Mehellemde adashim bar . 
62 
Qara qashim bar méning , 
Bérip – kélishim bar méning . 
Qara qash yürse unda , 
Néme ishim bar méning . 
63 
Qara – qara chachlirim , 
Örümge kélip qaptu . 
Men yargha néme qilghan , 
Yénimdin kétip qaptu . 
 
64 
Qashliri qara yarning , 
Kirpiki ziru – zewer . 
Otida köyüp yürsem , 
Yüridu yar  Bixewer . 
65 
Qéshingizning qarisi , 
Chüshti sépilge sayisi . 
Munche yiraq bolmisun , 
Ikkimizning arisi . 
66 
Qéshingizning qarisi , 
Osmini peyda kilur . 
Közingiz oynap turup , 
Yigitni sheyda qilur . 
67 
Qashingning qaraliqi , 
Irghayning ziba tali . 
Yarim sarghiyip qaptu , 
Bek éghirmidur hali . 
 
68 
Qashingni qara deydu , 
Étingni zöhre deydu . 
Eger ishqingda jan bersem , 
Étimni kerbala deydu . 
69 
Qashning qarisi sende , 
Ay yüzüngge men bende . 
Qichqarghanda kelmiding , 
Yüzi qara shermende . 
70 
Qashingizni attingiz , 
Bizni tashlap kettingiz . 
Yoqmidi xudayingiz , 
Zaru –zar yighlattingiz . 
71 
Qashning qarisi özge , 
Kishi söz berdimu sizge . 
Kishi söz berse bergendu , 
Yamanliq qilmidim sizge . 
 
72 
Qolungdiki tayaqni , 
Kimge bérisen aqlap . 
Ayriwetkin gépingni , 
Men yürelmeymen saqlap . 
73 
Qoghun tiridim yekke , 
Pichip bérimen begke . 
Biwapani alghuche , 
Ötüp kétimen yekke . 
74 
Qoghun téridim xillap , 
Chönek béshida yighlap . 
Esker alidu xillap , 
Qizlar qalidu yighlap . 
74 
Étimni toqup qoydum , 
Ulingini ching tartmay , 
Bu dertlerni kim tartsun , 
Séning bilen men tartmay . 
 
76 
Waq kelse échilmamdu , 
Baqqa térighan güller . 
Qachan untulup kéter , 
Bu müshkül éghir küller . 
77 
Aq saraydin chiqidu yarim , 
Chimen tawagha orunup . 
Qolida zeytun yaghliq , 
Tal chiwiqtek tolghunup . 
78 
Tal uchi talgha tégemdu , 
Tal uchi taldin yiraq . 
Meylimiz sizge chüshüptu , 
Öyingiz andin yiraq . 
79 
Chachliri belge chüshüptu , 
Belliri bir qilche yoq . 
Méning meylim sizge chüshüptu , 
Özgisi bir pulche yoq . 
 
80 
Baghdiki zilwa térektek , 
Boyingizning tüzliki . 
Sap üzümning süyidek , 
Liwingizning tatliqi . 
81 
Sen méni yaratmisang , 
Dunyada yarisiz ötey . 
Köygünümni bilmiseng , 
Yürükimni körsitey . 
82 
Otungiz tegdi jénimgha , 
Ustixanimni shülüp . 
Elge bildürmey yürimen , 
Gahi yighlap,gah külüp . 
83 
Qaqirim sekkiz sala , 
Töti ala töti qara . 
Alte ay otungda köysem , 
Bilmiding köngli qara . 
 
84 
Her küni sizni yene , 
Körgüm kéledur . 
Quchiqimgha éliwilip , 
Söygüm kéledur . 
85 
Tal ichidin talliwaldim , 
Tali chokanim séni . 
Gül ichidin talliwaldim , 
Güli reyhanim séni . 
Xudayimgha nale qilip , 
Tiliwaldim séni . 
86 
Chishingizning aqliqi , 
Ünche turadur , 
Liwingizning tatliqi , 
Tilni yaradur . 
 
 
 
 
87 
Qéshingiz qazi bolup , 
Yurtni soradur . 
Közingiz oynap turup , 
Janni aladur  . 
88 
Qapqara orman  Ichide , 
Aq qush bolup hu dédima . 
Otingizgha chidayalmay , 
Öpkem qurup su dédima . 
89 
Ichsem –ichsem mes qilarmu , 
Qizghiz bozisi . 
Chilpengzide bir yarim bar , 
Qoyning qozisi . 
90 
Ejep oxshaptu bu qoghun , 
Chong yolgha pilek tashlap . 
Sen alamsen bu janni , 
Ong yéninggha köz tashlap . 
 
91 
Xet bilen xalta ewettim , 
Méhriban yarim sanga . 
Uqushup ilkingge alghin , 
Melum bolur halim sanga . 
92 
Chine –chine su ichermen , 
Pah,yürikim köydi dep . 
Bu biyitni sizge éyttim , 
Hemmidin chéchen’ghu dep . 
93 
Gülni aldim küpke saldim , 
Küpte haraq bar iken . 
Ewilidin axirghiche , 
Ashiq yoli tar iken . 
94 
Qaraysen yar qaraysen , 
Yar köründümmu sanga . 
Ishigingdin tola ötsem , 
Xar köründümmu sanga . 
 
95 
Qizil gülde puraq bar , 
Shaxida yupurmaq bar . 
Söyseng yaxshini söygin , 
Axirette soraq bar . 
96 
Qizil gül bolup yarim , 
Közümge köründingmu ? 
Burnumgha purap ketting , 
Sen méni séghindingmu ? 
97 
Sen tirik demsen méni , 
Tirik turup ölgendimen . 
Tirik ayrilghan yarning , 
Otida köygendimen . 
98 
Men sériq nimjan sériq , 
Sarghayghinimni kim bilur . 
Sarghiyip aldida tursam , 
Méhriban yarim bilur . 
 
99 
Men bilermen yar séni , 
Könglüng manga mayil emes . 
Olturup qan yighlisam , 
Sendin murat hasil emes . 
100 
Shu körün’gen qara bagh , 
Méning yarimning baghidur . 
Yar bilen shamu –seher , 
Dilda körüshmek ghayidur . 
 
Éytip bergüchi we teminligüchi : toqquztar nahiye döngmehelle yéza moyun’güzer bshlan’ghuch mektipining pinsiyuniri- islamjan hesen 
 
</div>

Uyghurxelq qoshaqliri

2012-05-18T07:50:04Z

يېڭى بەت

ئۇيغۇر خەلق قوشاقلىرى

2012-05-18T07:48:55Z

يېڭى بەت

<div align="right">

<div class="t_f" style="overflow: hidden;">ئۇيغۇرخەلق قوشاقلىرى 
1 
ئاق بوز ئاتنىڭ بېشىغا، 
ياغلىقنى چىگىپ قويدۇم. 
تونۇۋالسۇن يارىم دەپ، 
قىزىل گۈل قىسىپ قويدۇم. 
2 
ئېتىزدا ، كېۋەزلىكتە، 
ئىشلەيمىز چېۋەرلىكتە. 
غوزىلارنى ئاسرايمىز ، 
يار بىلەن چۆنەكلىكتە . 
3 
كەتسەڭ كېتىۋەر يارىم، 
سەندە نېمە پەرۋايىم. 
گۈل باشىم ئامان بولسا، 
ھەر جايدا مېنىڭ يارىم. 
4 
ئۆينىڭ ئارقىسى خامان، 
لەيلەپ ئۇچىدۇ سامان. 
چىمەنخاننىڭ ئوتلىرى ، 
دوزاق ئوتىدىن يامان . 
5 
گۈلنى ئۈزسەڭ تۆۋەن ئۈز ، 
گۈل شېخىدا قالمىسۇن . 
بەلنى مەھكەم باغلىدىم ، 
ۋەدە يالغان بولمىسۇن . 
6 
ئىشىك ئالدىغا سۇ سەپسەم ، 
كۈن چىققىچە سىڭمەيدۇ . 
مەن يارىمنى ئويلىسام ، 
يىگەن تامىقىم سىڭمەيدۇ . 
7 
ئىشىكىڭدىن ئۆتتۇپ مەن ، 
توغرا-توغرا يول سېلىپ. 
بىر كېچە بىللە ياتتىممەن ، 
قوش ئالماڭغا قول سېلىپ . 
8 
يۈرەكىم چاقى-چاك بولدى ، 
لىۋىڭدىن سۇ ئىچەي يارىم . 
ئۆتەر يولىڭغا باش قۇيۇپ ، 
ئەجەل كەلسە ئۆلەي يارىم . 
 
9 
ياغلىق يەلپۈنۇپ قالدى ، 
سايرامنىڭ شامالىدا . 
چۇغلۇق ئېچىلىپ قاپتۇ ، 
تەلكىنىڭ داۋانىدا . 
10 
كۆرۈنگەن قارا تاغدا ، 
ئات قارنىدا ياغدى قار . 
ئايرىلىپ كېتەي دېسەم ، 
كىچىكلىكتە تۇتقان يار . 
11 
ئومۇڭىزنى مەن ئۇردۇم ، 
ئۈنچىڭىزنى سايلىماي . 
يېنىڭىزدا يار تۇتتۇم ، 
ئوتىنىڭزغا پايلىماي . 
12 
ئسماندا ئۇچۇپ يۈرگەن ، 
بىر يالغۇز قارا قاغا . 
بارساڭلار سالام دەڭلەر ، 
بىزنى سورىغان يارغا . 
 
13 
كېتىپ بارىسەن يارىم ، 
قاچان كېلىسەن يارىم . 
سېنىڭ كەلمىكىڭ مۈشكۈل، 
بېرىپ كۆرمىسەم يارىم . 
14 
سۇ كېلىدۇ ئەگىپ ئېقىپ، 
يار كېلىدۇ ئۆيدىن چىقىپ . 
كۈلۇپ قويۇپ كىرىپ كېتەر ، 
يۈرىكىمگە ئوتنى يېقىپ . 
15 
چىلپەڭزىنىڭ يەرلىرى ، 
بىدىلىك ھەم سىدىلىك . 
چىلپەڭزىدە بىر يارىم بار، 
چىرايلىق ھەم مىزىلىك . 
16 
ئايدىڭدا ماڭغان يوللىرىڭ ، 
دۇردۇن-تاۋاردۇر تونلىرىڭ . 
دۇتار چالساڭ ئاغرىمامدۇ ؟ 
پەدە باسقان كوللىرىڭ . 
 
17 
سۇ كېلىدۇ گۈلدۈر-گۈلدۈر ، 
سۆيگۈنۈپ قىزىل گۈلدۇر. 
ئايرىلغىنى ئاي بولماي ، 
چىرايىم سېرىق گۈلدۇر  . 
18 
تام تۈۋىدە ئولتۇرۇپ ، 
تام باستىمىكىن يارنى . 
چىرايى سارغىيىپ قاپتۇ ، 
غەم باستىمىكىن يارنى . 
19 
دەردىڭنى ماڭا ئېيتساڭ ، 
سېنىڭ ھالىڭغا مەن يەتسەم . 
ئۆزۈمنىڭ ئىلكىدە بولساڭ ، 
بىياۋان-چۆلگە ئېپ كەتسەم . 
20 
غانجۇغامدا ئارغامچا ، 
ئۇردۇم سالمىنى ئاتقا . 
سەن مېنى دېسەڭ يارىم، 
كۆڭۈل بەرمىگىن ياتقا 
 
21 
. يۇقىرىدىن چۈشۈپ كەلگەن ، 
بىر  يالغۇز  قارا  قالماق . 
يارىم مەندىن ئايرىلسا ، 
يۈرەككە پىچاق سالماق . 
22 
قاناتىم بولسا مەن ئۇچسام ، 
يارىم بار مەلىگە چۈشسەم . 
ياتار جايىنى مەن بىلسەم ، 
ئېچىپ مەن قوينىغا كىرسەم . 
23 
يارنىڭ بېغىغا كىرىپ ، 
ئۈرۈك ئىرغىتاي يارىم . 
ئۈرۈك ئۇچىدا تۇرۇپ ، 
سېنى يىغلىتاي يارىم 
24 
ھاۋادىكى لاچىننىڭ ، 
بېشىدا تۇماغاسى . 
بىر سۆيۈپ قويۇڭ يارىم ، 
جېنىمنىڭ ساداغاسى . 
 
25 
    ئىشىكنى قىيا ئاچقىن  ، 
ئۆزۈڭنى كۆرۈۋالاي . 
تال بويۇڭنى قۇچاقلاپ ، 
لىۋىڭگە سۆيۈۋالاي . 
26 
شەھەردىكى بايلارنىڭ ، 
جاي-جايدا سارايى بار . 
بىزنىڭ قارا كۆز يارنىڭ ، 
ئالتۇندەك چىرايى بار . 
27 
ئېتىڭىز توسۇن ئىكەن ، 
سۇندۇردى ئىگەرىمنى . 
ئاتام بولسا ئالۇر ئىدىم ، 
سۆيگەن يار جىگەرىمنى 
28 
ئېتى مېھرىبان قىزنى ، 
ئالسام ئارمىنىم يوقتۇر . 
سۆيگەن يارنى ئالمىسام ، 
ئۆزگە لايىقىم يوقتۇر 
 
29 
ئىتىڭىز قارا ئىكەن ، 
ھويلىڭىز ساراي ئىكەن . 
ئاخشىمى باراي دىسەم ، 
دۈشمەنلەر مارايدىكەن . 
30 
ئەۋىلىدىن بار ئىكەن ، 
ئاشىققا قاراپ تۇرماق . 
كېلىڭ يارىم ئوينايلى ، 
ھەددىمۇ ماراپ تۇرماق 
31 
ئىشىك تۈۋىدە تۇرۇپ ، 
يوچىغىدىن مارايدۇ . 
خۇلۇم-خوشنىسى تولا ، 
كۈندە كېلىپ مارايدۇ . 
32 
قىلۋىدىن شامال چىقسا ، 
يار بۇرنۇمغا پۇرايدۇ . 
خولۇم-خوشنىسى دۈشمەن ، 
بىزنى  دائىم مارايدۇ . 
 
33 
چۇلۇقاينىڭ غوللىرى ، 
يانتاقلىق ئوتۇن ئىكەن . 
بىزنى مۇنچە كۆيدۈرگەن ، 
قارا قاش خوتۇن ئىكەن . 
34 
ئىگىز تاققا مەن چىقىپ ، 
يول تېپىپ چۈشەلمىدىم . 
چىرايىڭغا كۆيۇپ مەن ، 
ئەقلىڭگە ئىشەنمىدىم . 
35 
بېلىڭىزنى باغلاپسىز ، 
ئىزمىڭىزنى ئەتمەمسىز . 
بېشىمىزغا كۈن چۈشتى ، 
ھالىمىزغا يەتمەمسىز . 
36 
ئىچمەيمەن ھاراقىڭنى ، 
تۇتقىنىڭغا ھەشقاللا . 
ئاشىقسىز يۈرەلمەيدۇ ، 
بۇرنى كۆپكەن ياش باللا 
37 . 
ئىچمەككە ھاراق ئاچچىق ، 
ئىچكەندىن كېيىن تاتلىق . 
ئاغزىدا ناۋات بارمۇ ، 
سۆيمەككە جۇگان تاتلىق . 
38 
قولىدا پەرەڭ ياغلىق ، 
يارىم كۆزىدە ياش بار . 
يار كۆڭلى بۆلەككەن ، 
باغرىدا قارا تاش بار . 
39 
جانلار تەندە قالمىدى ، 
ئۇزۇن كېچە تاڭ ئاتماي. 
ماڭا كۆڭۈل بەرسىڭىز ، 
مېنى مۇنچە يىغلاتماي . 
40 
ئادەم بالىسى بولسىڭىز ، 
ماڭا رەھىم قىلسىڭىز . 
چۆلدە قان-زار يىغلاتماي ، 
دەردىمگە دەرمان بولسىڭىز . 
 
41 
لاچىندەك قانات قېقىپ ، 
ئۆز يۇرتىغا كەتسە كىشى . 
يار ئوتىدا كۆيسىمۇ ، 
مۇرادىغا يەتسە كىشى . 
42 
باغدا پاختەك،سۇدا ئۆردەك، 
مايسا چايناپ يۈرگۈدەك . 
مېنىڭ يارىم ئاڭلىسام ، 
ھەر يەردە ئويناپ يۈرگۈدەك . 
43 
شۇنداق بولارمىز دەپمىدۇق ، 
ئايرىلارمىز دەپمىدۇق . 
ئايرىلىپ ھەسرەت چېكىپ ، 
يىغلاپ يۈرەرمىز دەپمىدۇق . 
44 
كېچە-كۈندۈز يىغلىماقتىن ، 
ئۆزگە ئىش يوقتۇر ماڭا . 
بۇ مېنىڭ يىغلاغىنىمنى ، 
كىم بېرىپ ئېيتۇر ساڭا . 
 
 
45 
سىيا قىلىپ يېشىمنى ، 
سالام يازدىم تەككەندۇ . 
قىزىل گۈل غۇنچىسى يارىم ، 
ماڭا بۇيۇن ئەگمەمدۇ . 
46 
ئۇيقۇم كەلدى كېچىسى ، 
كۆزۈم يۇمۇلدى. 
بوينۇمدىكى تۇمارىمنىڭ ، 
يىپى ئۈزۈلدى . 
بوينۇمدىكى تۇمارىمنىڭ ، 
يىپى ئەۋرىشىم . 
قاچانلىققا كۆرۈشەرمىز ، 
جېنىم ئادىشىم . 
47 
ئىگىز-ئىگىز تاغلاردىن ، 
سېرىلدىم سىزگە . 
قىزىل گۈلنىڭ غۇنچىسىدەك ، 
ئىگىلدىم سىزگە . 
خاھى بىلىڭ،خاھى بىلمەڭ ، 
مەن كۆيدۇم سىزگە . 
كۆيۈك ئوتىدا ئۆلۈپ كەتسەم ، 
ئۇۋالىم سىزگە . 
مەيلى ئۆلۈپ كەتسەممۇ ، 
خۇمارىم سىزگە . 
ئۇۋالىمغا قالماستىن ، 
بىر قاراڭ بىزگە . 
ئەگەر قاراپ قويسىڭىز ، 
كۆيۈنۈپ بىزگە ، 
قىيامەتتە قازى بولاي ، 
سوراقتا سىزگە . 
48 
دۆڭ يەرگە قوغۇن تېرىدىم ، 
پىلەكلىرى تۈز . 
خەمەكلىرى پىشىپ قالدى ، 
يارىم كېلىپ ئۈز . 
مەن يارىمنىڭ كۆڭلىنى دەپ ، 
تاياق يىدىم يۈز . 
يەنە يىسەم شۇنچە يەرمەن ، 
ئۆرۈمەيمەن يۈز . 
 
 
49 
ئۇلۇغ-ئۇلۇغ سۇلار كەلدى ، 
تۇغان سېلىڭلار . 
قىزىل ئالما ئېقىپ كەلدى ، 
سۈزۈپ ئېلىڭلار . 
كىچىككىنە جېنىمنى ، 
پاتقۇزمىدىڭلار . 
مەن يىراققا كەتكەندە ، 
يىغلاپ قېلىڭلار . 
قىزىل گۈلنى ئېلىپ باردىم ، 
دوست بىۋاپاغا ، 
بىۋاپاغا بارغىچە ، 
يىغلاي خۇداغا . 
ئول خۇداغا يىغلىسام ، 
ئوڭلار بېشىمنى . 
زەپىرەڭدەك سارغىيىپ ، 
تۆكسەم يېشىمنى . 
 
 
 
 
50 
قىزىل ئالما قىزارغاندەك ، 
قىزىل يۈزلۈكۈم يارىم . 
ناۋات بىلەن يۇۈارغاندەك ، 
شېرىن سۆزلۈكۈم يارىم . 
ئولتۇرىشى بوز قارچۇغا ، 
لاچىن كۆزلۈكۈم . 
ۋەدىسىدە تۇرمىغان ، 
ئىككى يۈزلۈكۈم . 
51 
يول دېسەم ،يول بېرەملا ، 
يارىم بار ياققا . 
سۇ دېسەم، سۇ بېرەملا ، 
چىنە تاۋاقتا . 
سۇ دېسىلە سۇ بېرەي ، 
چىنە تاۋاقتا . 
يول دېسىلە يول بېرەي ، 
يارلىرى قاياقتا . 
ئەسلى يارىم ئۆزلىرى ، 
ئۆيلىرى قاياقتا ؟ 
ئۆيىمىزنىڭ ئۇ يېنى ، 
مەكتەپخانەدۇر . 
قويۇنلىرى مەن ئۈچۈن ، 
بىھىشخانەدۇر . 
بىھىشخانە ئىچىدە ، 
بىر گۈل ئېچىلغان . 
بىرسى سىلى ،بىرى مەن ، 
قوشماق ئېچىلغان . 
52 
قىز – يىگىت ئېيتىشىىشى 
يېگىت : خېنىم – خىنىم جېنىم خېنىم ، 
بىيت ئېيتەي ئاڭلاڭ خېنىم . 
ئوتتۇز ئوغۇل گۇۋا خېنىم ، 
ئاشىقىڭمەن خۇما خېنىم . 
كۆز تەگمىسۇن جۇما خېنىم ، 
ئېسىۋىلىڭ تۇما خېنىم . 
جامالىڭنى ياپما خېنىم ، 
شامال بولۇپ قاچما خېنىم . 
شامال بولۇپ قاچساڭ خېنىم ، 
مەيدەم بىلەن توساي خېنىم . 
ئاق قار بولۇپ ياغساڭ خېنىم ، 
مامۇق بولۇپ ياتاي خېنىم . 
يامغۇر بولۇپ ياغساڭ خېمىم ، 
قۇملۇق بولۇپ  يۇتاي خېنىم . 
كۆك مۇز بولۇپ قاتساڭ خېنىم ، 
يۈرىكىمنى ياقاي خېنىم . 
دەريا بولۇپ ئاقساڭ خېنىم ، 
بىلىق بولۇپ ئويناي خېنىم . 
چىراق بولۇپ يانساڭ خېنىم ، 
پىلىك بولۇپ كۆيەي خېنىم . 
ئالتۇن بولۇپ تۇرساڭ خېنىم ، 
زەرگەر بولۇپ سۆيەي خېنىم . 
چېچەك بولۇپ تۇرساڭ خېنىم ، 
بۇلبۇل بولۇپ قوناي خېنىم . 
چىمەن بولۇپ تۇرساڭ خېنىم ، 
قوزاڭ بولۇپ ئويناي خېنىم . 
دەردىم تولا بىلگىم خېنىم ، 
خۇش كەتتى چاي ئالغىن خېنىم . 
 
قىز : يىگىت – يىگىت جانان يىگىت ، 
بىيىت ئېيتاي ئاڭلاڭ يىگىت . 
خەلقى ئەلەم گۇۋا يىگىت ، 
مەنمۇ سىزگە خۇما يىگىت . 
جانغا جانان داۋا يىگىت ، 
ئېسىۋالسام تۇما يىگىت . 
تاققا چىقسام دۇلدۇل يىگىت ، 
باققا كىرسەم بۇلبۇل يىگىت . 
قىسىۋالسام بىر گۈل يىگىت ، 
سۆزى شېكەر قوبۇل يىگىت . 
مەلۇم بولسۇن ھالىم يىگىت ، 
مانا چىنە تازىم يىگىت . 
53 
سالامنامە 
 
مەن سىزگە كۆيەك ئۈچۈن ، 
ھال سوراپ بىلمەك ئۈچۈن . 
چېھرىڭىزنى كۆرمەك ئۈچۈن، 
سالام خەت يازدىم سىزگە . 
 
كىچىكلىكتە بىللە ئۆسكەن ، 
بىر - بىرىمىزنى بىلىپ يۈرگەن . 
ئىچىمىزدە كۆيۈپ يۈرگەن ، 
تەڭتۈش يارىم سالام سىزگە . 
 
مەكتەپلەردە ساۋاقداش، 
يۇرت .ئىچىدە قېرىنداش . 
باشقا يۇرتتا غېرىپ باش ، 
غەمگۈزارىم سالام سىزگە . 
 
كۆڭلۈمنى خىرە قىلىپ ، 
كۈندۈزنى كېچە قىلىپ . 
سىزنى مەن ئېسە قىلىپ ، 
يازدىم خەت سالام سىزگە . 
 
 
ئاھ ئۇرۇپ ئويلاش بىلەن ، 
ياش تۆكۈپ يىغلاش بىلەن . 
خۇش-خەۋەر ئىزلەش بىلەن ، 
ئەۋەتتىم سالام سىزگە . 
54 
قاشىم تارتىدۇ مېنىڭ ، 
قەشقەردىن يارىم كېلۇر . 
ئۆزى كەلمىسە يارنىڭ ، 
خەت – خەۋەر سۆزى كېلۇر . 
 
56 
قاشلىرىڭ قارا يارىم ، 
چاچلىرىڭ سۇمبۇل يارىم . 
يۈزلىرىڭ ئانار گۈلدەك ، 
نېمىشقا كېچەي يارىم . 
57 
قېشىڭغا قويمىغىن ئوسما ، 
يىگىتنىڭ يولىنى توسما . 
يىگىتنىڭ يولىنى توسساڭ ، 
قېشىڭغا ئوسمىنى قويما . 
58 
قاشى قارا، مەڭزى قىزىل ، 
قاشىڭغا مەغرۇر بولمىغىن . 
بارچە دۆلەت مەندە بار دەپ ، 
دۆلەتكە مەغرۇر بولمىغىن . 
59 
قاشلىرىڭغا قاش ئاتاي ، 
يۈرىكىمنى بوشىتاي . 
بۈگۈن ئاخشام كەلمىسڭ ، 
سېنى كىمگە ئوخشىتاي . 
 
60 
قارا كۆرپە توماقىڭنى ، 
كىيىپ ئالغۇم كېلىدۇ . 
سېنىڭ شېرىن لىۋىڭگە ، 
سۆيۈپ ئالغۇم كېلىدۇ . 
61 
قاراڭغۇدىن قورقمايمەن ، 
ئوڭ قولۇمدا تاشىم بار . 
خۇنىخايغا بارمايمەن ، 
مەھەللەمدە ئاداشىم بار . 
62 
قارا قاشىم بار مېنىڭ ، 
بېرىپ – كېلىشىم بار مېنىڭ . 
قارا قاش يۈرسە ئۇندا ، 
نېمە ئىشىم بار مېنىڭ . 
63 
قارا – قارا چاچلىرىم ، 
ئۆرۈمگە كېلىپ قاپتۇ . 
مەن يارغا نېمە قىلغان ، 
يېنىمدىن كېتىپ قاپتۇ . 
 
64 
قاشلىرى قارا يارنىڭ ، 
كىرپىكى زىرۇ – زەۋەر . 
ئوتىدا كۆيۈپ يۈرسەم ، 
يۈرىدۇ يار  بىخەۋەر . 
65 
قېشىڭىزنىڭ قارىسى ، 
چۈشتى سېپىلگە سايىسى . 
مۇنچە يىراق بولمىسۇن ، 
ئىككىمىزنىڭ ئارىسى . 
66 
قېشىڭىزنىڭ قارىسى ، 
ئوسمىنى پەيدا كىلۇر . 
كۆزىڭىز ئويناپ تۇرۇپ ، 
يىگىتنى شەيدا قىلۇر . 
67 
قاشىڭنىڭ قارالىقى ، 
ئىرغاينىڭ زىبا تالى . 
يارىم سارغىيىپ قاپتۇ ، 
بەك ئېغىرمىدۇر ھالى . 
 
68 
قاشىڭنى قارا دەيدۇ ، 
ئېتىڭنى زۆھرە دەيدۇ . 
ئەگەر ئىشقىڭدا جان بەرسەم ، 
ئېتىمنى كەربالا دەيدۇ . 
69 
قاشنىڭ قارىسى سەندە ، 
ئاي يۈزۈڭگە مەن بەندە . 
قىچقارغاندا كەلمىدىڭ ، 
يۈزى قارا شەرمەندە . 
70 
قاشىڭىزنى ئاتتىڭىز ، 
بىزنى تاشلاپ كەتتىڭىز . 
يوقمىدى خۇدايىڭىز ، 
زارۇ –زار يىغلاتتىڭىز . 
71 
قاشنىڭ قارىسى ئۆزگە ، 
كىشى سۆز بەردىمۇ سىزگە . 
كىشى سۆز بەرسە بەرگەندۇ ، 
يامانلىق قىلمىدىم سىزگە . 
 
72 
قولۇڭدىكى تاياقنى ، 
كىمگە بېرىسەن ئاقلاپ . 
ئايرىۋەتكىن گېپىڭنى ، 
مەن يۈرەلمەيمەن ساقلاپ . 
73 
قوغۇن تىرىدىم يەككە ، 
پىچىپ بېرىمەن بەگكە . 
بىۋاپانى ئالغۇچە ، 
ئۆتۈپ كېتىمەن يەككە . 
74 
قوغۇن تېرىدىم خىللاپ ، 
چۆنەك بېشىدا يىغلاپ . 
ئەسكەر ئالىدۇ خىللاپ ، 
قىزلار قالىدۇ يىغلاپ . 
74 
ئېتىمنى توقۇپ قويدۇم ، 
ئۇلىڭىنى چىڭ تارتماي ، 
بۇ دەرتلەرنى كىم تارتسۇن ، 
سېنىڭ بىلەن مەن تارتماي . 
 
76 
ۋاق كەلسە ئېچىلمامدۇ ، 
باققا تېرىغان گۈللەر . 
قاچان ئۇنتۇلۇپ كېتەر ، 
بۇ مۈشكۈل ئېغىر كۈللەر . 
77 
ئاق سارايدىن چىقىدۇ يارىم ، 
چىمەن تاۋاغا ئورۇنۇپ . 
قولىدا زەيتۇن ياغلىق ، 
تال چىۋىقتەك تولغۇنۇپ . 
78 
تال ئۇچى تالغا تېگەمدۇ ، 
تال ئۇچى تالدىن يىراق . 
مەيلىمىز سىزگە چۈشۈپتۇ ، 
ئۆيىڭىز ئاندىن يىراق . 
79 
چاچلىرى بەلگە چۈشۈپتۇ ، 
بەللىرى بىر قىلچە يوق . 
مېنىڭ مەيلىم سىزگە چۈشۈپتۇ ، 
ئۆزگىسى بىر پۇلچە يوق . 
 
80 
باغدىكى زىلۋا تېرەكتەك ، 
بويىڭىزنىڭ تۈزلىكى . 
ساپ ئۈزۈمنىڭ سۈيىدەك ، 
لىۋىڭىزنىڭ تاتلىقى . 
81 
سەن مېنى ياراتمىساڭ ، 
دۇنيادا يارىسىز ئۆتەي . 
كۆيگۈنۈمنى بىلمىسەڭ ، 
يۈرۈكىمنى كۆرسىتەي . 
82 
ئوتۇڭىز تەگدى جېنىمغا ، 
ئۇستىخانىمنى شۈلۈپ . 
ئەلگە بىلدۈرمەي يۈرىمەن ، 
گاھى يىغلاپ،گاھ كۈلۈپ . 
83 
قاقىرىم سەككىز سالا ، 
تۆتى ئالا تۆتى قارا . 
ئالتە ئاي ئوتۇڭدا كۆيسەم ، 
بىلمىدىڭ كۆڭلى قارا . 
 
84 
ھەر كۈنى سىزنى يەنە ، 
كۆرگۈم كېلەدۇر . 
قۇچىقىمغا ئېلىۋىلىپ ، 
سۆيگۈم كېلەدۇر . 
85 
تال ئىچىدىن تاللىۋالدىم ، 
تالى چوكانىم سېنى . 
گۈل ئىچىدىن تاللىۋالدىم ، 
گۈلى رەيھانىم سېنى . 
خۇدايىمغا نالە قىلىپ ، 
تىلىۋالدىم سېنى . 
86 
چىشىڭىزنىڭ ئاقلىقى ، 
ئۈنچە تۇرادۇر ، 
لىۋىڭىزنىڭ تاتلىقى ، 
تىلنى يارادۇر . 
 
 
 
 
87 
قېشىڭىز قازى بولۇپ ، 
يۇرتنى سورادۇر . 
كۆزىڭىز ئويناپ تۇرۇپ ، 
جاننى ئالادۇر  . 
88 
قاپقارا ئورمان  ئىچىدە ، 
ئاق قۇش بولۇپ ھۇ دېدىما . 
ئوتىڭىزغا چىدايالماي ، 
ئۆپكەم قۇرۇپ سۇ دېدىما . 
89 
ئىچسەم –ئىچسەم مەس قىلارمۇ ، 
قىزغىز بوزىسى . 
چىلپەڭزىدە بىر يارىم بار ، 
قوينىڭ قوزىسى . 
90 
ئەجەپ ئوخشاپتۇ بۇ قوغۇن ، 
چوڭ يولغا پىلەك تاشلاپ . 
سەن ئالامسەن بۇ جاننى ، 
ئوڭ يېنىڭغا كۆز تاشلاپ . 
 
91 
خەت بىلەن خالتا ئەۋەتتىم ، 
مېھرىبان يارىم ساڭا . 
ئۇقۇشۇپ ئىلكىڭگە ئالغىن ، 
مەلۇم بولۇر ھالىم ساڭا . 
92 
چىنە –چىنە سۇ ئىچەرمەن ، 
پاھ،يۈرىكىم كۆيدى دەپ . 
بۇ بىيىتنى سىزگە ئېيتتىم ، 
ھەممىدىن چېچەنغۇ دەپ . 
93 
گۈلنى ئالدىم كۈپكە سالدىم ، 
كۈپتە ھاراق بار ئىكەن . 
ئەۋىلىدىن ئاخىرغىچە ، 
ئاشىق يولى تار ئىكەن . 
94 
قارايسەن يار قارايسەن ، 
يار كۆرۈندۈممۇ ساڭا . 
ئىشىگىڭدىن تولا ئۆتسەم ، 
خار كۆرۈندۈممۇ ساڭا . 
 
95 
قىزىل گۈلدە پۇراق بار ، 
شاخىدا يۇپۇرماق بار . 
سۆيسەڭ ياخشىنى سۆيگىن ، 
ئاخىرەتتە سوراق بار . 
96 
قىزىل گۈل بولۇپ يارىم ، 
كۆزۈمگە كۆرۈندىڭمۇ ؟ 
بۇرنۇمغا پۇراپ كەتتىڭ ، 
سەن مېنى سېغىندىڭمۇ ؟ 
97 
سەن تىرىك دەمسەن مېنى ، 
تىرىك تۇرۇپ ئۆلگەندىمەن . 
تىرىك ئايرىلغان يارنىڭ ، 
ئوتىدا كۆيگەندىمەن . 
98 
مەن سېرىق نىمجان سېرىق ، 
سارغايغىنىمنى كىم بىلۇر . 
سارغىيىپ ئالدىدا تۇرسام ، 
مېھرىبان يارىم بىلۇر . 
 
99 
مەن بىلەرمەن يار سېنى ، 
كۆڭلۈڭ ماڭا مايىل ئەمەس . 
ئولتۇرۇپ قان يىغلىسام ، 
سەندىن مۇرات ھاسىل ئەمەس . 
100 
شۇ كۆرۈنگەن قارا باغ ، 
مېنىڭ يارىمنىڭ باغىدۇر . 
يار بىلەن شامۇ –سەھەر ، 
دىلدا كۆرۈشمەك غايىدۇر . 
 
ئېيتىپ بەرگۈچى ۋە تەمىنلىگۈچى : توققۇزتار ناھىيە دۆڭمەھەللە يېزا مويۇنگۈزەر بشلانغۇچ مەكتىپىنىڭ پىنسىيۇنىرى- ئىسلامجان ھەسەن 
 
</div>

伊犁河谷—克克苏至伊宁游记

2012-05-17T23:11:11Z

Show changes

简述突厥文化及其习俗

2012-05-17T23:03:06Z

Created page with " <h1>简述突厥文化及其习俗 </h1> <h2>【摘要】 </h2> 突厥族曾以狼为图腾，崇拜太阳天地，崇信中亚的拜火教，后又信奉佛教。葬俗有..."

يېڭى بەت

<h1>简述突厥文化及其习俗 </h1>
<h2>【摘要】 </h2>
突厥族曾以狼为图腾，崇拜太阳天地，崇信中亚的拜火教，后又信奉佛教。葬俗有坐葬和火葬；婚俗中尚存“收继婚”，外族嫁入者亦无例外。突厥汗国最高首领称“可汗”，具有至高无上的权力；官爵依次分为二十八等。突厥的兵制与其游牧和射猎的经济生活有着密切的联系；其军队大体可分三种，侍卫之士，控弦之士，拓揭；军事编制与部落组织相结合，其酋长与部民的从属关系及父子宗法关关使军队组织稳固，战斗斗强。突厥早期刑法规定简单而严厉，说明当时已处于以男子为中心的私有制社会。突厥语属于阿尔泰语系，右粘着现象，有固定语序，后置词由一定的格构成，无前量词，有大量的来自汉语、阿拉伯语、波斯语、俄语、蒙古语和藏语的借词；突厥文字大约创造和使用子公元六世纪，属音节文字，其重要文献大多是一些记载可汗或贵族的文治武功的碑铭。 
<h3>【关键词】中国古代史突厥文化习俗 </h3>
 
 突厥是中国北方的古老民族之一，其先民为丁今高车(或称丁灵，丁零)。广义上的突厥概念泛指突厥、铁勒各部落；狭义上常专指突厥汗国。突厥最初游牧于金山(今阿尔泰山)西南麓，公元六世纪开一蛤强盛起来。552年其首领土门自称伊利可汗，建立突厥汗国。其疆域最广时东起辽水，西抵里海，北越贝加尔湖，南抵阿姆河以南。当时中原北朝和隋朝的封建统治纷纷通姻与之，作为外援。582年突厥分裂为东、西两部。西突厥于七世纪为唐朝所灭，并设都护府竹辖其地;东突厥于七世纪为唐朝打败，后复兴起，但为同绝于八世纪所灭，其地为回纥所有。突厥作为古代中国北方的一个主要民族，育其独特的文化，现仅就其中几点作初步的探讨。 
<h2>一、突厥名称的来源 </h2>
 关于突厥名称的来源，大致有两种说法：其一认为系由突厥语Turk而来，为小山羊、小牛的含义，有强有力的意思，这主要是西方史学界的一种看法。另一种为中国传统看法，认为金山形似古代战盔兜黎，因当地俗语称兜黎为突厥故名。在史书上有“居金山之阳，为茹茹铁工，金山形似兜矜，其俗谓兜竿为突厥，遂因以为号”〔1〕的记载，这已得到史学界的普遍认同。 
<h2>二、突厥的信仰 </h2>
 1、图腾崇拜图腾崇拜是在母系氏族社会自然崇拜的基础上发展起来的。当时人们认为本氏族为所崇拜图腾所生，两者有一定血缘关系。“图腾崇拜的特点就是相信人们的某一血缘联合体和动物体的某一种类之间存在着血缘关系。”〔2〕 
突厥族以狼为图腾徽号，这与流传的开祖传说有着密切的关联。如在丁令高车族时期，“匈奴单于有二女，姿容甚美……单于曰：‘吾有此女安可配人，将以与天。’乃于国北无人之地筑高台，置二女其上，曰：‘请天自迎之。’·····一老狼昼夜守台啤呼，固穿台下为空穴，经时不去。其小女曰：‘吾父处我于此，欲以与天，而今狼来，或是神物，天使之然。’……下为狼妻，而产子，遂滋繁成国。”〔3〕关于突厥开祖为狼的传说在史书上亦有记载。“突厥者盖匈奴之别种，姓阿史那氏，别为部落，后为邻国所破，尽灭其族。有一儿年且十岁，兵人见其小不忍杀之，乃别其足弃草泽中。有北狼以肉饲之，及长与狼合，遂有孕焉。……遂生十男。十男长大，外托妻孕，其后各有一姓，阿史那即一也。”〔4〕在广义巾同属突厥的铁勒部也有类似的传说。由上述引文不难看出，突厥的确有以狼为祖的图腾崇拜，并与匈奴有着一定的血缘关系，从中亦可得知当时的突厥尚留有母系氏族社会的残余。这种以狼为祖的图腾崇拜，不仅在中国古代北方各族中广泛流行，直至今日，在几个由突厥族与他族混合交融而形成的现代民族中仍保留着痕迹。如早已信奉伊斯兰教的哈萨克族，至今仍“不能骂狼，更不能指着狼骂。……在哈萨克民间文学中常把狼比做智慧、勇敢的化身，在其思想意识中，也认为狼象征着凶猛、勇敢。”〔5〕 
2、自然崇拜恩格斯说：“一个部落或民族生活于其中的自然条件和自然产物，都被搬进了它的宗教里。”〔6〕初兴的突厥民族正处于由母系氏族社会向父系氏族社会过渡的阶段，因此也毫不例外具有其自然崇拜。突厥先民丁令高车曾对雷震有特别的迷信。每年春季雷震发生，人们就欢呼并以箭射向天空，然后离开居留地迁移他处，到第二年秋才回到原来雷意为地点，进行祭祀活动。“埋段羊，然火拔刀，女巫祝说似中国袄除，而群队驰马旋绕百币乃止。人持一束柳胰回竖之，以乳酪灌焉。妇人则以皮裹羊骸戴之首上，萦屈发鬓而缀之，有似轩冕。”〔7〕 
到突厥汗国兴起时则崇拜太阳天地，这与尊奉和敬畏可汗是有关的。可汗被认为是天所生，以无穷的力量来主宰突厥诸部。“可汗恒处于都斤山，牙帐东开，盖敬日之所出也。每年率诸贵人祭其先窟，又以五月中旬集他人水拜天神。于都斤山西五百里有高山迥出，上无草树，谓为勃登凝梨，夏言地神也。”〔8〕 
3、宗教信仰上文所述突厥民族对雷震迷信和对太阳天地之崇拜，具有较明显的萨满教的印痕。另外，西方史书对突厥人信仰萨满教有较形象的描述。“六世纪中，东罗马帝国使臣出使西突厥，突厥人刘他说，萨满能为之驱除魔鬼，预阻不祥之兆。于是，使臣及随从被萨满所围绕，将行囊置于众人之中，摇铃击鼓，周围有持香火的人往来绕走，指天画地，诚如魔鬼已为驱逐。萨满念完咒语，让使臣穿两火间，突厥人亦陆续走过。〔9〕 
突厥亦崇信源自古伊朗和中亚的袄教(拜火教)。唐人段成式撰《酉阳杂沮》卷4说：“突厥人奉袄神，无祠庙，刻毡为形，盛于皮袋，行动之处以脂苏涂之，或系之竿上，四时祀之。” 
公元六世纪七十年代以后，突厥人开始信奉佛教。西突I广建佛寺，且寺院的规模和经济实力也相当可观。后突厥汗国也有人信佛。“突厥每将入寇河南唐境，必先到佛寺祭酷求福”。〔10〕 
由于突厥主要位于中西方文化交流的通道之上，因此，从整休看来，突厥的信仰比较复杂，从中反映了突厥受中西方文化的影响。 
<h2>三、突厥的风俗习惯 </h2>
 1、丧葬在丁令高车时有坐葬的习俗，叩掘地为坑，将死者坐放其中，“引弓佩刀挟鞘，无异于生，而露坎不掩。”〔11〕 
突厥族把尸体停放于毡帐之中，死者的子孙亲属无论男女都要各杀羊或马到帐前陈列做为祭品悼念，然后骑马绕帐七圈。“诣帐门，以刀盈面，且哭，血泪俱流，如此者七度乃止。” 〔12〕然后择日将死者所用的马匹衣物和尸体放在一起焚烧，将骨灰收取。如春夏两季死者要等到秋天草木发黄，树叶凋落时挖坑将骨灰埋葬，秋冬两季死者要等来年草木茂盛时埋葬。“葬日，亲属设祭及走马罄面如初死之仪。表为莹，立屋中，图画死者形仪及其生时所战阵状，常杀一人则立一石，有至于千百者。又以祭之羊马头尽慧之于标上。”〔13〕 
2、婚姻突厥人的一丧葬活动与姻姻习俗中的青年男女社交活动一般同时进行。这一天，青年男女都盛装美饰在葬所相会。“男有悦爱于女者，归即遣人聘问，其父母多不违也。” 〔14〕突厥人在婚姻中尚有“收继婚”的风俗，即“父兄伯叔死，子弟及侄等妻其后母世叔母嫂。”。〔15〕而且这种风俗相当盛行，即使外族人嫁入突厥亦不能例外。如隋义成公主与突厥启民可汗和亲，启民可汗卒后，“其子吐吉立是为始毕可汗，表续尚公主，沼从其俗。” 〔16〕始毕可汗又死，复嫁其弟处罗可汗，处罗可汗又卒，又嫁其弟领利可汗。这种为汉族儒家文化视为“乱伦”的行为，不仅在突厥，在当时我国北方的诸多少数民族中，都是很普遍的。这证明在突厥族内其时尚保留着原始社会氏族群婚制的残余形式，并以此方式防止本氏族人口和财产的外流。 
3、其它突厥人没有历法，只是用草木青黄做为季节标记。突厥男子好赌博(得蒲)，女子好踢毽(踏鞠)，且能歌善舞。其歌舞对唐代文化也有一定的影响。突厥可汗初立仪式也很特别，重臣用毡将可汗围裹，“随日转九回，每回臣下皆拜。拜讫乃扶令乘马，以帛绞共颈，使缠不至绝。”〔17〕然后松开问，你能做几年可汗？这时一可汗还神情魂乱，尚未清醒，臣下根据可汗所说的年限，来判断他寿命的长短。 
<h2>四、突厥的政治制度 </h2>
 1、官制突厥汗国的最高首领称“可汗”，其妻称“可贺敦”，其子弟称“特勒”。官爵依次排列为“大官有叶护，次特勒，次侯利发，次吐毛发，及余小官凡二十八等，皆世为之。” 〔18〕可汗一般由阿史那氏充任，为民族部落的最高统治者和土地、牲畜的最高所有者，具有至高无上的权力。这与汉族的“率土之滨，莫非王土，率土之民，莫非王臣”的奴隶社会国有制类似。由此可推断突厥其时正处于奴隶社会的初期阶段。“叶护”是仅次于一可汗的官爵，相当于小可汗，也是登上可汗宝座的重要阶梯，一般由可汗子弟充任。 
2、兵制突欧的兵制与其游牧和射猎的经济生活有着密切的联系。其军队大体可分三种：侍卫之士，"谓之附离，夏言狼也，盖下狼生，志不忘旧。”〔19〕由此可见其成分大部分是以狼为图腾的阿史那氏亲兵；控弦之士，来源主要是突厥族的普通牧民和附属部落的牧民，是作战的主要兵力;币揭，址一支中亚昭武九姓胡组成的精兵队伍。 
突厥族征发兵马及各种杂税的方法是“刻木为效，并一金狱箭蜡封印之，以为信契。”〔20〕接到信符即应征作战，所用物品如战马、武器等均由枚民自备。 
突厥兵制的另一特点是军事编制与部落组织相结一台，其酋长与部民的从属关系及父子宗法关系使军队组织稳固，战斗力较强。 
3、刑法突厥早期刑法规定简单却非常严厉。“反叛杀人及奸人之妇者盗马绊者皆死，淫者割势而腰斩之，奸人女者重责财物即以其女妻之，斗伤人者随轻重输物，伤目者偿以女，无女则输妇财，折支体者输马，盗马及杂物者各十余倍征之。”〔21〕从其内容可以看出这是从保障私有财产及父权目的出发的刑法，证明了当时的突厥社会已经处于以男子为中心的私有制社会。 
<h2>五、突厥语言文字 </h2>
 1、语言突厥语与蒙古语、通古斯一满洲语言一起组成一个大的语群，即阿尔泰语系。当今世界上操标准突厥语的民族约有30个，使用人口近一亿人。突厥语有着下列特性：第一，育粘着现象，在词干上连接各种不同的后缀为构词和构形的主要手段，每个后缀都有固定的意义，有语音和谐现象，后缀音同词干音一致，或表现在元音的和谐律方面，或表现在辅音的清浊方面。第二，有固定的词序，修饰成分在中心语前，状语在动词前，谓语在句末。第三，后置词由一定的格构成，无前置词。突厥语词汇的来源除原来本族固有词汇外，尚有大量来自汉语、阿拉泊语、波斯语、俄语、蒙古语和藏语的借词，其数量多少不一。这种现象是与后来突厥与周围各族融合过程中的语言环境和地理环境，历史条件和社会条件密切相关的。在今天我国有维吾尔、哈萨克等八个民族使用突厥语族语言。 
2、文字及文献突欧是我国古代北方各民族中第一个创造了自己文字的民族。突厥文大约是在公元六世纪开始创造和使用的，属音节文字。突厥文在不同地区和不同时期字母数目与形体不尽相同，现一般认为由38至40个字母组成，其中23个来自阿拉米文，其余来自突厥族起初用于记事的表意符号和一些氏族部落的标志。其元音系统中有4个前元音和4个后元音，8个辅音，用两套字母表示，第一套和后元音相拼，第二套和前元音相拼，还有3个双辅音字母。 
突厥文字字形类似于古代北欧人哥特族所使用的卢尼文，因此又称卢尼文或卢尼克文；因其主要碑铭发现于鄂尔浑河流域和叶尼塞河流域，因此又称鄂尔浑—叶尼塞文。 
突厥文到八世纪时已是一种相当成熟的文字，其结构完整，词汇丰富，书写通常为从右向左横书，少数也有从左向右横书的。词与词之间以“：”分开，词组可分写，修饰词组可连写。 
突厥文直到1893年才由丹麦语言学家汤姆森解读成功，从此，人们才能通过突厥文史料来研究古代突厥的社会情况。 
突厥文的重要文献大多是一些记载可汗或贵族的文治武功的碑铭。如1889年发现的《阙特勒碑》(公元732年建)、1889年发现的《芯伽可汗碑》(735年建)、1890年发现的《九姓回鹊可汗碑》<841年建)。其碑文以散文体书写，语句完整，词藻华丽，间杂有对偶句，具有一定的文学价值。同时也较真实地反映了当时突厥的社会政治经济状况，是研究突厥史的重要史料，具有较高的研究价值。 
<h2>注释： </h2>
〔1〕《周书》卷500 
〔2〕普列汉诺夫《哲学著作选集》第3卷，三联书店，1962年，第383页。 
〔3〕《魏书》卷1030 
〔4〕《周书》卷50G 
〔5〕苏北海《哈萨克文化史》，新脸大学出版社，1989年，第165页。 
〔6〕《恩格斯致马克思》，《马克思恩格斯全集》第26卷，人民出版社，1972年，第63页， 
〔7〕《魏书》卷1030 
〔8〕《北史》卷990 
〔9〕〔10〕江应粱《中国民族史》中册，民族出版社，1990年，第60-61页。 
〔11〕《魏书》卷1030 
〔12〕〔13〕〔14〕〔15〕〔16〕〔17〕〔18〕〔19〕〔20〕〔21〕《北史》卷990
<h2>主要参考文献 </h2>
《北史》卷99 
《周书》卷500 
《魏书》卷1030 
江应粱《中国民族史》中册，民族出版社，1990年。 
剪伯赞《中国史纲要》上册，人民出版社，1983年。 
苏北海《哈萨克文化史》，新疆大学出版社，1989年。 
(苏)埃·捷尼舍夫著、陈鹏译《突厥语言研完导论》，中国社会科学出版社，1981年。 
 
 
 
 
 
 
 
2010年度《中国北方民族史》论文 
简述突厥文化及其习俗 
  
院 系：历史文化学院 
专 业：历史学 
班 级：07级文化产业管理 
学生姓名：王子虎 
学 号：20071106133 
  
2010年4月16日

KÂDIZÂDE

2012-05-17T22:58:50Z

يېڭى بەت

<div>
<h3>KÂDIZÂDE</h3>
Osmanlı âlimlerinden. Edirne’de yetişen Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden olup, Osmanlı şeyhülislâmlarının on altıncısıdır. İsmi, Ahmed bin Mahmûd el-Edirnevî er-Rûmî olup, lakabı Şemseddîn’dir. Kâdızâde diye tanınır. 1512 (H. 918) senesinde dünyâya geldi. 1580 (H. 988) senesinde İstanbul’da vefât etti. Kabri, Fâtih Câmii yakınında bulunan Küçük Karaman’daki çeşme yanındadır. Babası Bedrüddîn Mahmûd Efendi de âlim bir zât idi. 
İlim tahsiline Edirne’de İshak Çelebi’nin huzurunda başladı. Yine Edirne’de bulunan Üç şerefeli medreselerinde, o zamanın meşhur âlimlerinden olan şeyhülislâm Çivizâde Muhammed Muhyiddîn Efendi’den okudu. Bundan sonra İstanbul’da Sahn-ı semân medreselerinde, şeyhülislâm Ebüssü’ûd Efendi’nin derslerine devam etti. Ayrıca Sa’dî Çelebi ve Mevlânâ Kadri Efendi gibi zâtlardan da ders aldı. Böylece asrının en büyük âlimlerinden ders ve feyz alarak kemâle gelip, zamanının önde gelen âimlerinden oldu. 
Kâdızâde Ahmed Efendi, sıra ile Bursa’daki Ferhâdiyye, Veliyyüddîn oğlu Ahmed Paşa ve Kaplıca Medreselerinde daha sonra da İstanbul’da Atîk Ali Paşa Medresesi’nde müderrislik yaptı. 1555’de Haleb kâdısı oldu. 1559 senesinde müfettişlik me’mûriyeti verildi. 1563’de İstanbul kâdısı ve 1566 Rebî-ül-âhir ayında Rumeli kazaskeri oldu. Bu sırada sadrâzam Mehmed Paşa ile aralarında meydana gelen bir soğukluk sebebiyle Edirne’ye gitti. Orada Dârülhadîs medreselerinde ders vermekle meşgul iken, oğlu Kâdı Abdürrahmân Çelebi’nin vefâtı üzerine İstanbul’a geldi. 
O sırada tahta geçmiş olan sultan üçüncü Murâd Han’ın iltifatına kavuşan Kâdızâde, pâdişâh tarafından hatırı hoş edilerek, 1575’de Süleymâniye Dârülhadîs’ine tâyin edildi. Aynı sene kendisine tekrar Rumeli kazaskerliği vazîfesi verildi. 1577’de Hamîd Efendi’nin vefâtıyla şeyhülislâm oldu. Vazifesini hakkıyla ifâ edip, herkesin hürmet, takdîr ve tebrikini kazandı. 1580’de vefâtı üzerine yerine Ma’lûlzâde Nakîb Mehmed Efendi getirildi. 
Pek çok üstün ve güzel sıfatları kendinde toplamış olan iyilik, ihsân sahibi, cömertler kafilesinin ferdi idi. İlmi o kadar çok idi ki, âlimler, onun geçmiş büyük âlimlere hayırlı bir halef, iyi bir vekil olduğunu söylemişlerdir. Aklı ve zihni pek kuvvetli idi. Bir ân boş durmazdı. Fazilet ve kemâlâtta, mükemmel idi. Hükmünde çok âdil idi. Zâlimin hasmı, mazlumun hâmisi (koruyucusu) idi. Edebi ve zekâsı pek çok idi. Heybetli, vakur, ağırbaşlı ve sâlih bir zât olup, her türlü taşkınlıktan uzak idi. 
Allah rızâsı için çok çalışıp, çok eser bıraktı. Çukur Hamam yakınında bulunan evinin karşısında yaptırdığı câmisi ve dâr-ül-kurrâsı vardır. Edirne’de babasının yaptırdığı câmiyi genişletip tamir ettirdi. Câminin gelirlerini de genişletip çoğalttı. 
Takvası yâni haramlardan sakınıp, dînimizin emirlerine tam uyması o derece idi ki, yaptığı işin, dînimizin emrine uygun olmasında son derece titiz ve gayretli idi. Doğruyu söylemekten, en tehlikeli ve nâzik anlarda bile vazîfesini hakkıyla ifâ etmekten, adalete uygun hüküm vermekten çekinmezdi. Ferman ve emirlerden, dinimizce mahzurlu bulduklarını iptâl ettirip, geri bıraktırdığı çok olmuştur. 
İki sene yedi ay ve sekiz gün devam eden şeyhülislâmlığı müddetince ve başka vazifelerinde, görevini hiç aksatmadan, en ince teferruatına kadar eksiksiz yaptı. Zâten yüksek olan ilmiye mesleğinin, ilim erbabının itibârının daha da yükselmesine vesîle olup, İslâmiyet’e uygun olmayan bâzı hâllerin halk arasında yayılmasına, verdiği fetvalar ile mâni oldu. 
Yazdığı değerli eserlerinden bâzıları şunlardır: 1- Netâic-ül-efkâr fî keşf-ir-rümûz vel-esrâr: Bu kitap, İbn-i Hümâm hazretlerinin Feth-ul-kadîr isimli meşhur eserine tekmiledir. Feth-ul-kadîr, vekâlet bahsine kadar olup, sonra tekmile başlamaktadır. Bu eser sekiz cild olarak 1900’de Mısır’da basılmış ve 1968’de Beyrut’ta fotokopisi yapılmıştır. 2- Ta’lîkâtün alet-telvîh: Sa’düddîn-i Teftâzânî’nin Tenkîh-ul-usûl şerhine ta’lîkdir. 3- Şerh-uş-şerifi li miftâh-ıl-ulûm lis-Sekkâkî, 4- Haşiyetün alâ tecrîd-il-kelâm, 5- Şerhu hidâyet-ül-hikme lil-Ebherî, 6- Hâşiyetün alâ evâili Sadr-üş-şerî’a, 7- Ta’lîkâtün alel-Mevâkıf, 8- Hâşiye-i Beydâvî. 
¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾
 1) Mu’cem-ül-müellifîn; cild-2, sh. 171
 2) El-A’lâm; cild-1, sh. 254
 3) Şezerât-üz-zeheb; cild-8, sh. 414
 4) Kâmûs-ul-a’lâm; cild-5, sh. 3539
 5) Şakâyık-ı Nu’mâniyye zeyli; (Ataî); sh. 259
 6) Esmâ-ül-müellifîn; cild-1, sh. 148
 7) İzâh-ul-meknûn; cild-2, sh. 620, 721
 8) Ikd-ül-manzum; cild-2, sh. 387
 9) Rehber Ansiklopedisi; cild-9, sh. 118
11) Devhat-ül-meşâyıh; sh. 28
12) Keşf-üz-zünûn; sh. 348, 498, 1766, 2022, 2030, 2034
13) İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; cild-14, sh. 153
</div>

KÂDI

2012-05-17T22:57:23Z

يېڭى بەت

<div style="margin:1cm 0.7cm; border: 3px solid darkgreen">
<div style="border:7px solid #9A9A10 ">
KÂDI 
Hâdiselere göre ortaya çıkan dâvaları hâllederek sonuçlandıran hâkim. Verilen hükme de kazâ denir. 
İslâmiyet’te kaza işlerini ilk üzerine alan Peygamber efendimizdir. Muhammed aleyhisselâm, getirdiği İslâm dînini tebliğ vazîfesi yanında, bir devlet reisi sıfatıyla müslümanların idaresini de deruhte etti (üzerine aldı). İnsanlar arasında, Allahü teâlânın kendisine vahy ettiği esaslara göre hüküm verdi. Kur’ân-ı kerîmde açıkça bulunmayan hususlar için hukukî hükümler koydu. 
Peygamber efendimizin vefâtından sonra kaza işlerini bizzat dört halîfe yürüttü. İslâm devleti büyüyüp işler artınca, halîfeler insanlar arasındaki ihtilâflarda hüküm verecek ehil kimseleri hâkim tâyin ettiler. Bu vekîllere kâdı adı verildi ve kânunların tatbiki işi kâdılara bırakıldı. Hazret-i Ömer, kâdıların dâvaları halletmekte uygulayacakları bir kânun vâz etti. Basra kâdısı Ebû Mûsâ el-Eş’arî ve diğer kâdılara gönderdiği metin İslâm mahkeme usûlünün esâsı oldu. Böylece sosyal ihtiyâçlara dâir, ailevî, idarî; siyâsî v.b. bütün hususlara cevap veren kaide ve kânunlar ortaya çıktı. Kur’ân-ı kerîm, hadîs-i şerifler, icmâ-ı ümmet ve kıyâs-ı fukahâ olmak üzere dört husus edille-i şer’iyye adıyla İslâm kânunlarının çıkarıldığı ana kaynaklar oldu. 
İslâm devletlerinde dâvalara kâdılar baktılar. Emevî ve Abbasîler devrinde kâdıların, ilim, takva ve verâ sahibi, adaletli olmalarına dikkât edildi. Abbasîler devrinde kâdıların tâyin, terfi ve kontrollerini yapan kâdı’l-kudât (başkâdılık) teşkilâtı kuruldu. Selçuklu ve Türkiye Selçuklu Devleti’nde de hukukî dâvalara kâdılar baktı. Hükümler ekseriya Hanefî fıkhına göre verildi. Memlekette askeri sınıfa ve halka mahsus ayrı ayrı hüküm mercîleri (kâdılıklar) ortaya çıktı. 
Osmanlı Devleti’nin kuruluşu sırasında en büyük kâdılık evvelâ İznik ve sonra Bursa kâdılığı olup, fethedilen yerlerde de ikinci ve üçüncü derecelerde kâdılıklar ihdas olunmuştu. Kâdılarla idare edilen mahallere kazâ adı verilmiş ve bu isim günümüze kadar gelmiştir. Kâdı, idâri ve hukukî bütün hükümleri tatbik edici demek olup, aynı zamanda hükümetin emirlerini de yerine getiren bir makamdı. Kâdılara hâkimü’ş-şer’i ve daha sonra kısaca hâkim denilmiştir. 
Kâdılar, medrese tahsili görüp icâze alarak mülâzemet edenlerden (belirli bir staj dönemi geçirenlerden) tâyin edilirlerdi. Medreseden çıkıp kazasker dîvânına mülâzemet edenler, müderris olmak istemeyip kâdılık etmek isterlerse, doğrudan doğruya kazâ kâdılıklarına tâyin edildikleri gibi, bir müddet müderrislik edip sonra kâdı olmak isteyenler de müderrisliklerinin derecesine göre kazâ, sancak ve eyâletlerden birinin kâdısı olurlardı. 
On dördüncü yüzyıldan on altıncı yüzyıl sonlarına kadar ilmiye sınıfının en yüksek makamı kazaskerlikler idi. Bu îtibârla mevleviyet denilen büyük kâdılıklar da dâhil olmak üzere bütün kâdıların tâyinleri Rumeli ve Anadolu kazaskerlerinin arzları ile olurdu. Ancak Anadolu ve Rumeli kazaskerleri başlangıçtan yüz elli akçelik kâdılıklara kadar olan terfileri pâdişâh tarafından kabulleri esnasında huzûr-ı hümâyûn da bizzat okuyarak irâdesini aldıkları hâlde, yüz elli akçelikden yukarı mevleviyet denilen daha büyük kâdıları sadrâzama bildirirler ve o da pâdişâha arz ederek tâyin işini gerçekleştirirdi. 
Kendi selâhiyetleri dahilindeki kaza kâdılarının tâyinleri ve azilleri hususunda kazaskerler tarafından tutulmuş olan deftere Akdiye defteri yâni kâdılar defteri denilirdi. İlmiye teşkilâtında daha sonra yapılan değişiklik gereğince, kazaskerlerin kâdı ve müderrisler için tuttukları defter esas olmak üzere, tâyin ve nakiller, bir tahrîrata göre yapılır ve değişiklikler tarik defteri denilen deftere kaydolunurdu. 
Osmanlı Devleti’nde kâdılıklar; Anadolu, Rumeli ve Mısır olmak üzere üç sınıftı. Rumeli’de kâdılık edenler Rumeli kazaskeri defterinde kayıtlı olduklarından, bunlar Anadolu kâdılığına geçemezlerdi. Ancak Rumeli’deki kazâlarda terfî etmek suretiyle kâdılık ederlerdi. Yine Anadolu kazalarında kâdılık edenler de Anadolu kâdılığı defterlerinde kayıtlı olmalarıyla orada devir yaparlardı. Kazaskerlerin kâdıların derecelerini gösteren defterlere göre Rumeli’deki kazâ kâdılıkları dokuz sınıfa, Anadolu’dakiler on sınıfa ve Mısır kâdılıkları altı sınıfa ayrılmışlardı. 
Rumeli kazaskerine tâbi olan kâdılar mülâzemeti müteakip, en aşağı derecede olan cinad derecesinden başlayarak çelebi, Eğri, İnebahtı, sâlise, saniye, karîb-i ûlâ, rütbe-i ûlâ ve en son yüksek derece olan Sitte-i Rumeli’ye kadar çıkar ve oradan tekâüd (emekli) olurdu. İçlerinden değerli olanlardan ikisi Rumeli kazaskeri dîvânında müşavir olarak bulunurlardı. Bu suretle Rumeli’deki kazalardan her biri bu dokuz dereceye göre ayarlanmıştı. 
Anadolu kazaskerine tâbi Anadolu kâdılıkları da yine İbtidâdan başlıyarak; tâsia, sâmine, sâbia, sâdise, hâmise, râbia, sâlise, saniye ve Sitte-i Anadolu derecelerine kadar çıkardı. Bu suretle Anadolu’daki kaza kâdılıkları da yukarıda gösterilen on dereceye ayrılmıştı. Yine Anadolu kazaskerine tâbi Mısır kâdılıkları da; sâdise, hâmise, râbia, sâlise, Musul ve Sitte-i Mısır olmak üzere altı derece idi. Bunların en yüksek derecesi olan Sitte-i Anadolu ve Sitte-i Mısır’dan değerli ve tecrübeli ikişer kişi Anadolu kazaskeri dîvânında müşavirlik ederlerdi. Bu müşavirlere tahta başı deniliyordu. Bunlar kazaskerlerin sağında ve solunda oturduklarına göre, sağ tahtabaşı ve sol tahtabaşı diye anılırlardı. Rumeli, Anadolu ve Mısır’daki kazalarda kâdılık ederek nihayet sitte denilen dereceye kadar çıkanlara eşrâf-ı kuzât denilirdi. 
Kazaların kâdılıkları yukarıda görülen derecelere göre beşer akçe zam ile yirmiden kırk akçeye kadar çıkmaktaydı. Daha sonraları para rayicine göre en düşük derecenin yevmiyesi kırk akçeden başlamış ve böylece yüz elli akçelik en son derecesine kadar çıkmıştır. 
Kadılık mesleği, devletin amme nizâmını koruyan temel unsur olduğundan, her önüne gelen kâdı olamazdı. Kâdı olacak kimse; hür, müslüman, akıllı ve baliğ olmalı, dînî mes’elelere ve muhakeme usûllerine vâkıf olacak yeterli bilgiye sahip, anlayışı kuvvetli, doğruluktan ayrılmayan, güvenilir, vakarlı ve temkinli, sağlam, dayanıklı olmalıdır. Ayrıca hâkim (kâdı), iyiyi kötüden ayırabilecek temyiz kudretine sâhib olmalı, küçük, deli, bunak, kör ve sağır olmamalıdır. 
İslâm hukukuna göre, kâdılar kendileri için sû-i zanna, yâni hakkında kötü düşünmeye sebeb olmayan herkes hakkında hüküm vermek selâhiyetine sahiptirler. Ancak kendilerinin yakın akrabaları meselâ babası, annesi ve çocukları v.s. hakkında hüküm veremezler. Kâdılar mahkemede taraflara eşit muamele ile söz haklarını muhafaza ve ispat külfetinin taraflardan hangisine düştüğünü tâyin etmekle mükelleftirler. Kâdıların, anlayış kudretini azaltan korku, hiddet, açlık ve susuzluk hâllerinde, hatâya düşmemek için, hüküm vermekten sakınmaları şarttı. 
İslâm hukukunda, kâdılık yüksek bir mevkî ve mertebe kabul edildiği için, kâdılardan zengin olanlarının, beytülmâlden (devlet hazînesinden) ücret alamayacakları bildirilmiştir. Yine zengin veya fakir hiç bir kâdının, davaya taraf olanlardan (dâvâcı ve dâvâlıdan) hediye kabul edemeyecekleri, bunların verdiği ziyafetlere gidemeyecekleri beyân edilmiştir. 
Bir yere tâyin edilen kâdıya hukukî kararları icraya (uygulamaya) me’zûn olduğuna dâir pâdişâhın tuğrasını taşıyan bir berât verilir ve aynı zamanda bağlı olduğu kâdıaskerlerden de (kazaskerden) bir mühürlü mektup alarak vazîfesine giderdi. 
Osmanlı Devleti’nde kâdıların bulundukları kaza ve şehirlerde şer’î mahkemeler vardı. Kâdılar kendilerine verilen beratlarda gösterilen vazîfeleri yaparlardı. Evleneceklere nikâh kıyma, mîras taksimi, yetim ve kaybolup bulunmuş malların muhafazası, vasi tâyin ve vasiliği sona erdirme, vasiyetlerin ve vakıfların şartlarına uyulup uyulmadığının gözetilmesi, suç, cinayet, ecza, hukuk, ticâret vesâir bütün dâvalar, kâdılar tarafından görülürdü. Ayrıca köylü tabaka ile askerî sınıf arasındaki arazi ile ilgili ihtilâflar hükümetin emriyle kâdılar tarafından görülür ve verilen hüküm hükümete bildirilerek karârın infazı sağlanırdı. 
Kâdıların hukukî vazîfelerinden başka, idâri cihetten pek mühim vazîfeleri vardı. Bu hususta hükümetçe kendilerine ferman gönderilir, onlar da îcâb eden cevâbı doğrudan hükümete arzederlerdi. Kâdıların bulundukları şehir ve kasabaların inzibat görevi, mahallî ve askerî sınıfa bırakılmıştı. Zahire ve amele tedâriki, hayvan sevki, menzil emirleri, asker toplanması, iktisadî işler, mahallî rayice göre satılan eşyalara narh konması, belediye işleri yâni askerî inzibattan başka bütün devlet işlerinin te’mini kâdılara aitti. Bundan dolayı kâdılar selâhiyet bakımından doğrudan devlet merkezine bağlı vazîfe sahibi idiler. Kâdılar bu geniş vazîfeleri dolayısıyle kendilerine gelen hüküm ve fermanları ve bunlara verilen cevapları ve gördükleri çeşitli dâvalara dâir vermiş oldukları hükümleri kayıt için sicil denilen kayıt defterleri tutarlardı. 
Kâdı sicilleri âid oldukları yerde gayet titiz bir şekilde muhafaza edilirlerdi. Kâdıların tuttuğu bu siciller, dînin emirlerinin tatbîkâtı olup, böylece İslâm târihine ve sosyal bünyesine âid vesîkalardır. 
Bugün sâdece Türkiye’de müze ve kütüphânelerde bu sicil defterlerinden çeşitli sebeplerle zayi olan ve yananlardan geriye kalıp muhafaza olunanlar yüzbinleri geçer. Şimdi bu sicil defterlerinin tozlu yaprakları arasında, yüzyılların mîrâsı koskocaman bir adalet târihi yatmaktadır. 
Kâdı mahkemeleri umûma açık ve alenîdir. Kâdı, göreceği dâva konusu ile ilgili olarak, gerektiğinde bilirkişiye müracaat ederdi. Kâdının doğru hüküm vermesi için müracaat ettiği bir zât da yine İslâm hukukunu bilen, bulunduğu yerin müftîsidir. Kâdı arzu ederse bir husus için müftîden fetva isteyebilir. 
Osmanlı Devleti’nde kâdıların gördüğü dâvalar, kısa zamanda hükme bağlanır ve hüküm hemen yerine getirilirdi. O devirlerde ve hattâ bugün dahi dünyânın hiçbir yerinde dâvalar Osmanlı’daki gibi hızla halledilemezdi. Vatandaş çok mühim dâvalar için kâdıya giderdi. Ufak tefek anlaşmazlıkları, büyük otoriteleri olan aile reisleri, esnaftan olan zâtlar, esnaf temsilcileri hakem olarak çözerlerdi (Bkz. Adliye Teşkilâtı). 
Dâva sayısı kalabalık olan İstanbul gibi yerlerde gece nâibleri vardı. Bu nâib kâdılar, dâvaları kâdı nâmına gece görüp bitirirlerdi. 
Görülüyor ki, kâdı devlet işlerinin aksamadan yürümesinde birinci derecede rol oynayan ve mes’ûl tutulan bir şahsiyettir. Nitekim dîvândan Kütahya kâdısı ve diğer Anadolu kâdılarına hitaben gelen bir emirde; “Kütahya taraflarında Saka Derbendi yakınlarında bir takım yol kesenlerin türediği öğrenilmiştir. Asayiş bozulmuş, kervanlar ve yolcular yağma edilmiştir. Siz ki Kütahya kâdısı ve subaşı bu fesadı defetmek birinci vazîfenizdir. Eşkıyayı sür’atle def etmek üzere tedbir alınız”. 
Bursa kâdısına âit başka bir vesikada; “Tacir Andrea hassa tâcirimizdir. Mıntıkamızda uğradığı yerlerde emtiası açılmayacak, kendisinden bir gümrük resmi istenmeyecektir” denilmesi bunun en güzel misâlidir. 
Bursa müzesi arşivinde (yâni hazîne-i evrakında) iki yüz sene öncesine âid bir mahkeme kaydına göre Altıparmak’daki yahûdî mahallesi yanında bir arsaya müslümanlar câmi yapıyor. Yahudiler; “Arsa bizimdir, yapamazsınız” diyerek iş mahkemede kâdıya İntikâl ediyor. Arsanın Yahûdîlere âid olduğu anlaşılarak, mahkemede kâdı; câminin yıkılmasına, arsanın yahûdîlere verilmesine karar veriyor ve hüküm yerine getiriliyor. Bu da Osmanlı kâdılarının adaletle verdikleri ehemmiyeti çok güzel ifâde etmektedir. 
Kâdıların vazifeleri çok geniş olduğundan işlerin görülmesinde kâdılara yardım eden kimseler vardı. Bunlar nâib ve kassam idi. Nâib, vekil demekti. Mahkemelerde kâdılar nâmına muhtelif hizmetlerde vazife gören nâibler vardı. Naibin bir veya bir kaç olması kâdının tâyin edildiği kazanın büyük ve küçüklüğüne ve yapacağı işin geniş olup olmamasına bağlı idi. Bundan dolayı kaza, sancak ve eyâlet kâdılarının nâib sayısı değişirdi. Nâibler, vazifelerinin mâhiyetine göre kaza nâibleri, kâdı nâibleri, mevâli nâibleri (büyük şehir kâdılarının nâibleri), kapı ve ayak nâibleri (bunlar çarşı pazar ve seyyar esnafı kontrol ederlerdi) ile arpalık nâibleri idi. Arpalık; vezir, beylerbeyi ve sancak beyleri gibi askerî sınıf ile ilmiye sınıfından şeyhülislâm, kazasker ve büyük kâdılara geçinmeleri için tahsîs olunan geçici tekâüdlük (emeklilik) maaşının adına denirdi. 
Ayrıca her eyâlet ve sancakta, kaza kâdılarından başka toprak kâdıları da vardı. Toprak kâdıları, seyyar kâdılıktı. Gerek devlet merkezinde ve gerek eyâletlerden tahkîkâtı îcâb eden bir iş, toprak kâdıları vasıtasıyla tahkik ve teftiş olunurdu. Bunlar, bir de köylülerin; sancak beyi, alay beyi, subaşı, zeamet, tımar sahipleri tarafından herhangi bir haksızlığa uğradıkları zaman, eyâlet ve sancak kâdılarına ve dîvân-ı hümâyûna yaptıkları şikâyetlerini dinler, bunların tahkikatlarını yapar ve îcâb ederse kendilerine verilen emirlerle bu dâvalara da bakarlardı. Köylülerin şikâyetleri kendi aralarında olduğu gibi, tımarlı sipahilerin de köylülere yaptıkları haksız muameleler, kânuna aykırı hareketler, sipahinin imtiyazına bakılmayarak icâbında onların da tevkif ve hapislerine dâir vâlilere ferman gönderilirdi. 
Diğer bâzı gizli teşekküllerin tahkîki de, toprak kâdılarına havale olunurdu. Toprak kâdıları ayrıca muhârebe zamanlarında ve fevkalâde hâllerde memleket inzibatı (asayişi) ile alâkadar olanlarla beraber hizmet görürlerdi. 
Derece itibariyle en önemli kâdılıklar, öncelik sırasıyla; İstanbul, Mekke-Medîne, Edirne, Bursa, Eyyûb kâdılıklarıydı. Bunlara mevleviyet kâdılıkları denir. Osmanlı sultanları cülûs ve bayram tebriklerinde mevâlîden olan bu kâdılara ayağa kalkar ve vezîriâzam bunları sultâna arz ederdi. 
İstanbul, özelliği dolayısıyle dört kâdılık bölgesine ayrılmıştı. Sur içi, İstanbul kâdılığının bölgesiydi. Eyûb kâdılığı, Çekmeceler, Çatalca ve Silivri kazasını ve çevrelerini içine alıyordu. Üsküdar kâdılığı, İstanbul’un Anadolu yakasıydı. Galata kâdılığı da, Beyoğlu yakasını içine alıyordu. 
Mevleviyet kâdılıklarının en yükseği İstanbul kâdılığı idi. Protokole göre, defterdârların üstünde otururlardı ve dereceleri beylerbeyilerle müsavi idi. Muayyen bir makamları olmayıp, oturduğu konağın bir kaç odasında dâvaları dinlerdi. Mahkemesinde bâb denilen kapı naibi ile muhzırbaşı çuhadarlar vazîfe görürlerdi. Pâdişâha olan mâruzâtını Rumeli kazaskeri vasıtasıyla yapardı. Çünkü İstanbul, Rumeli toprağında bulunduğundan, muamele itibariyle mercii Rumeli kazaskerliği idi. 
Kalpazanların kontrolleri, paranın alım gücünün korunması, su işleri, hamalların nizâmı, fuhuş yasaklarının kontrolü, içki-kumar yasaklarına uymanın sağlanması, yangınlar için tedbir alınması, kaldırımların tamiri, vâsıtaların kontrolü, şehrin sağlık işleri; ilâç, doktor ve cerrahların teftişi, amele ücretlerinin kontrolü, narhtan fazlaya satılan eşya ile ilgili şikâyetlerin tetkîki, İstanbul’a yiyecek, içecek ve giyeceklerin ne suretle dağıtılacağı, et narhına dikkat edilmesi, esnafın kontrolü, odun ve kömürün narha göre satılması, ayakkabıların nizâma göre yapılması, dilenciliğin men’i, hırsızlara karşı tedbir alınması, mahallelerde kefilsiz hiç kimsenin oturmaması, ev inşâsında dikkat edilecek şeyler, mîrî (devlet) imalâthânesinden başka yerde silâh yapılmaması, İstanbul tarafına gelen gemi ve kayıkların muayyen yerlerinden başka yerlere yanaştırılmaması, bir muhârebe esnasında kapıkulu ocaklarıyla birlikte sefere gidecek orducu esnafının tesbiti ve zamanı gelince sevkleri, yasak eşyanın kat’iyyen memleket dışına çıkarılmaması, şayet özel olarak yabancı memleketlere eşya çıkarılacak ve memleket ihtiyâcına zarar vermiyecekse, ihracât için müsâade edilmesi, halkın sıkıntı çekmemesi ile ilgili gıda maddelerinin depolanması ve önceden tedbir alınması İstanbul kâdısının en önemli vazîfesi idi. 
Kâdı, bunların bir kısmını doğrudan doğruya kendisi görür veya nâiblerine (yardımcılarına) gördürürdü. Bir kısmını da başka ilgili kimselerle işbirliği yaparak hallederdi. Meselâ İstanbul’daki bina işleri, mîmâr başının; sağlık işleri, doktorların ve hastahânelerin kontrolleri de hekimbaşının vazifeleri arasında idi. 
Kâdı hükmü olmaksızın ceza verilmezdi; Kâdı hükmü olmadan kimsenin ceza tertip ve infaz edememesi, Osmanlı idâresinin temel prensiplerinden biri olmuştur. 
Beylerbeyi, kâdının verdiği kararlarda icra âmiri durumunda idi. Kâdı, beylerbeyinin dahi kânuna aykırı hareketlerinin önüne geçmek mecburiyetinde olup, îcâbında bu gibi hareketleri merkeze ihbar etmek salâhiyeti vardı ve buna mecburdu. Kâdılar ve bilhassa mevleviyet derecesinde bulunan büyük şehir kâdıları, uzun süren kâdılık veya büyük medreselerden birinde uzun bir müderrislik (profesörlük) devresinden sonra böyle bir makama erişebilirlerdi. Fâtih ve Ayasofya müderrisleri bu hakka sahipti. Devrine göre bu yüksek bilgisi ile kâdı Osmanlı Devleti teşkîlât ve idâresinin dimağı mesabesinde olmuştur. 
Tanzîmâttan öncesine kadar hukuk, ceza, ticâret ve bütün dâvalara kâdı huzurunda bakılır, Osmanlı tebeasından bir kimse ile herhangi bir yabancı arasında olan dâvalara da tercüman vâsıtası ile kâdı huzurunda ve şer’iye mahkemelerinde bakılırdı. Sonradan nizamiye mahkemelerinin kurulması ile 1887 (H. 1305) tarihli kararla, şer’î mahkemelerin ve kâdıların fiilî salâhiyetleri daraltılmış, ekserî dâvalar için, şer’î mahkemeler yerine nizamiye mahkemeleri kullanılır olmuştur. Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında şeyhülislâm olan Ürgüplü Hayri de, kâdılara âit kânunlarda kendi anlayışına göre değişiklikler yapmıştır. Bundan kısa bir zaman sonra da, 1921 (H. 8 Nisan 1340) tarihli şer’î mahkemelerin kaldırılmasına dâir kânun ile şer’î mahkemelerin bütün vazifeleri, asliye mahkemelerine devir edilerek, Türkiye’de kâdılık ünvânına da son verilmiştir. 
¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾ 
1) Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkîlâtı; sh. 83 
2) Büyük Türkiye Târihi; cild-10, sh. 268 
3) Kâdıların Vazife ve Salâhiyetleri (Ş. Altındağ; VI. T. Târih Kongresi) sh. 342 
4) Rehber Ansiklopedisi; cild-9, sh. 111 
5) Osmanlı Târih Deyimleri; cild-2, sh. 118 
6) İslâm Muhakeme Usûlü; sh. 82 
7) Mecelle 
8) Türk Hukuk Târihi; sh. 229 
9) Redd-ül-muhtâr; Edeb-ül-kâdı bahsi 
10) Vezâyif-ül-kuddât 
11) Kenz-ül-küberâ

تارىخنىڭ يەنە بىر يۈزى

2012-05-17T22:41:47Z

Created page with "'''تارىخنىڭ يەنە بىر يۈزى''' ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ File:Jallat_xenim.jpg‎ _ «جاللات خېنىم» رومانى توغرىسى..."

يېڭى بەت

'''تارىخنىڭ يەنە بىر يۈزى'''

ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ

[[File:Jallat_xenim.jpg‎]]

_ «جاللات خېنىم» رومانى توغرىسىدا

تارىخ بىزگە نۇرغۇنلىغان سىرلارنى قالدۇرۇپ كەتتى. تارىخ ئەسلىدىنلا چىگىش بولىدۇ. چۈنكى ھەرقانداق بىر تارىخ مەلۇم سىنىپىي جەمئىيەت ۋە گۇرۇھنىڭ غالىپلىق ناخشىسىدىن ئىبارەت. شۇڭا تارىخنامىلەرگە يېزىلغان تارىخ بىلەن خەلقنىڭ قەلبىگە يېزىلغان تارىخ ئوتتۇرىسىدا مۇئەييەن پەرق ۋە ئوخشىماسلىقنىڭ بولۇشى تارىخنىڭ كۆپ قاتلاملىقى، مۇرەككەپلىكى ۋە ئۇنىڭ ئوخشىمىغان نۇقتىلاردا تەتقىق قىلىنىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇيغۇر تارىخى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ بۈگۈنكى زامانغا ئۇلىشىش تارىخى، ئۇ تارىخ قەدىمىمىزنىڭ ئىزچىللىقىدىن مەيدانغا كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن تارىخنامىلەردە ئىزچىل، سىستىمېلىق يېزىلغان تارىخ ئەمەس. بۇ خىل تارىخ يېزىلدى دېگەندىمۇ كۆپ خىل ئىدىيە، ھەرىكەت تارىخىنىڭ مەلۇم بىر تەرەپلىرىلا يورۇتۇلغان خالاس. بۇ تارىخنىڭ كىتاپنامىلەردە يېزىق ئارقىلىق خاتىرىلەنگەندىن باشقا يەنە بىر يۈزىنى يەنى شۇ تارىخنىڭ ئوبيېكتى بولغان ئىجتىمائىي توپنىڭ دۇنياقارىشى، ئېستېتىك قارىشى، ھەرىكەت ۋە روھىيىتىدە ساقلانغان، ھاياتىي مەنبەگە ئايلانغان، ئەكس ئەتكەن تەرەپلىرىنى كۆرۈش، كۈزۈتۈش ۋە تەتقىق قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسەتسە كېرەك.

[[File:Jallat_xenim_qebirisi.jpg‎]]

جاللات خېنىم قەبرىسى

تارىخنىڭ بۇ خىل كۈزىتىلىشى تارىخ پېنىنىڭ ئەسلى ماھىيىتىگە ۋە ئۇنىڭ تەرەققىيات ئالاھىدىلىكىگە زىت ئەمەس. بۇ پەقەت تارىخ پېنىنىڭ نوقۇل تەزكىرەشۇناسلىق ۋە ھۆججەتشۇناسلىق قاتلىمىدىن بۆسۈپ چىقىپ كۆپ خىل كۆزىتىش نۇقتىسى ۋە بىلىش يۈكسەكلىكىگە قاراپ تەرەققىي قىلىشىغا تۈرتكە بولىدۇ. تارىخ تەتقىقاتىدىكى ئاساس تارىخىي ماتېرىياللار بولسىمۇ ، لېكىن بۇ تارىخ تەتقىقاتىنىڭ بىردىن بىر ئاساسى ئەمەس، ئەگەر شۇنداق دەپ قارىلىدىكەن بۇ تارىخ پېنىنىڭ ئىلمىيلىقى ۋە تارىخنىڭمۇ تەرەققىيات ئالاھىدىلىكىنى ئىنكار قىلىش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. تارىخىي ماتېرىياللارغا تايىنىپ تارىخ تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىش تارىخ پېنىنىڭ مۇقىم، تۇرغۇنلۇق ئالاھىدىلىكىگە كۆڭۈل بۆلسە، تارىخنى ئىجتىمائىي توپنىڭ پەلسەپە، ئەدەبىيات – سەنئەت، ھەرىكەت، ئىدولوگىيە ۋە پسىخىكا تەرەققىياتى مۇساپىسىگە قويۇپ كۆزىتىش تارىخنىڭ ئىجتىمائىي تەرەققىيات ئالاھىدىلىكىگە، ژانىر خۇسۇسىيىتىگە ھەم ئۇنىڭ ئەبەدىلىك ئالاھىدىلىكىگە كۆڭۈل بۆلىدۇ.

ئۇيغۇر تارىخچىلىقى ھەققىدە سۆزلىگىنىمىزدە يەنە بىر نۇقتىنى ئېسىمىزدىن چىقارماسلىقىمىز كېرەككى، ئۇيغۇر تارىخى بىز بۈگۈنكى كۈندە پەن نۇقتىسىدىن كەسكىن پەرقلەرگە ئايرىغان "تارىخ " ئەمەس، بەلكى تەزكىرە ئەدەبىياتى ياكى ئەدەبىياتتىن ئايرىلىپ باقمىغان، ئەدەبىيات بىلەن ئېنىق ژانىر ئايرىمىغان ئەدەبىي تارىختىن ئىبارەت. «مەڭگۈ تاش ئابىدىلىرى»، «تۈركى تىللار دىۋانى»،«تەزكىرەئى بۇغراخان»،«تارىخى رەشىدى» ،«تەۋارىخ»،«تەزكىرائى ئەزىزان»،«تارىخى ھەمىدىيە»قاتارلىق ئەسەرلەرگە قاراپ باقساقلا بۇ سوئالغا جاۋاب تاپالايمىز. يۇقىرىقى كلاسسىك نەمۇنىلەر مىللىتىمىز ئۈچۈن ئەڭ ئالدى بىلەن ھەم تارىخ ھەم ئەدەبىيات. يەنە ئۇلاردا ئەكس ئەتكەن باشقا ژانىرلىق خۇسۇسىيەت ۋە مەزمۇن قاتلاملىرى ئەجدادلارنىڭ دۇنيانى بىلىش ھەققىدىكى ئىزدىنىشلىرىنىڭ ھەر خىل ئوبيېكتىپ ئىنكاسلىرىدىن ئىبارەت.

بىز تەزكىرە ئەدەبىياتى ياكى ئەدەبىي تارىخ دەپ ئېيتىۋاتقان ژانىر ئۇيغۇر مەدەنىيىتى تارىخىي تەرەققىياتىنىڭ 20 – ئەسىر ئاخىرقى بۆلىكىدە باشقا بىر ژانىر نامى بىلەن مەيدانغا چىقتى. بۇ مەلۇم خىل ئەدەبىيات شەكلىنىڭ ئەنئەنىۋىلىك ئاساسىدا راۋاجلىنپ بارىدىغانلىقىدەك ئىچكى تەرەققىيات ئالاھىدىلىكىنى ئەكس ئەتتۈردى. تەزكىرە ئەدەبىياتى ئەنئەنىسى شۇنداقلا بۇ خىل ئەنئەنىنىڭ زامانىۋى سەنئەت ئېڭى يۈكسەكلىكىدىكى ئىسلاھات بىزدە دەسلەپ قىسسەچىلىكنى ئاندىن تارىخىي رومانچىلىق ھادىسىسىنى مەيدانغا چىقاردى. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا شەكىللەنگەن «تارىخى رومانچىلىق قىزغىنلىقى» ھادىسىسى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئۇيغۇر تارىخىنى تارىخىي ماتېرىياللار ئاساسىدا يەنە بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىشى ۋە تارىخقا يەنە قايتىدىن قايتىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭدا يازغۇچىلىرىمىزنىڭ تارىخ ھەققىدىكى ئوبيېكتىپ ھەقىقەتلەردىن مۇكەممەل تارىخ ئىدىيىسى تىكلەش قىزغىنلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.

ئەدەبىياتىمىزدا پروزا ۋە تارىخنىڭ بىرلەشمىسىدە يارىتىلغان ئەسەرلەرنىڭ خاراكتېرىنى « تارىخ » سۆزى بىلەن ئېنىقلاشقا ئادەتلەندۇق. تارىخىي ھېكايە، تارىخىي پوۋېست ۋە تارىخىي رومان دېگەندەك. بۇ دۇنيا ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسىي يۈزلىنىشى بىلەن ئوخشاشلىققا ئىگە. بۇ خىل ژانىر ھەققىدە "ئوكيانۇس"تىمۇ مۇنداق دەپ كۆرسىتىدۇ: " تارىخى شەخسلەر ۋە ۋەقەلەرنى تەسۋىرلەش ئارقىلىق بەلگىلىك تارىخىي دەۋرنىڭ تۇرمۇش مەنزىرىسى ۋە تارىخىي تەرەققىيات يۈزلىنىشىنى قايتا ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ، بەلگىلىك توقۇلمىغا يول قويۇلىدۇ، لېكىن تەسۋىرلىنىۋاتقان ئاساسىي پېرسوناژ ۋە ۋەقەلەرنىڭ چوقۇم تارىخىي ئاساسى بولۇشى كېرەك." پروزىنىڭ تارىخنى بايان قىلىشى ئەزەلدىن پروزىچىلىقنىڭ مەدەنىيەت رولىدىن ئىبارەت. پروزىنىڭ تەزكىرەچىلىك دەۋرىمۇ بۇنىڭدىن خالى ئەمەس. شۇڭا ئۇيغۇر تارىخىي رومانچىلىق ھادىسىسىنىڭ شەكىللىنىشى ئەنئەنىۋى تەزكىرىچىلىكنىڭ مەدەنىيەت رولىنىڭ بۈگۈنكى زامانغا خاس ئىچكى تەرەققىيات يۈزلىنىشى. بۈگۈنكى تارىخىي رومانچىلىقىمىزدا پەقەت ئەنئەنە ھەققىدىكى ئىنكارچىلىق ۋە ئىسلاھات پروزىنىڭ سەنئەت رولىنى چۈشىنىش ۋە ئىگىلەشتە رىئاللىشىۋاتىدۇ. بۇ مەنىدىن ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ پروزا سەنئىتى ھەققىدىكى ئىزدىنىشى ۋە تىرىشچانلىقى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە تېگىشلىك.

ياش يازغۇچى ياسىنجان سادىق چوغلاننىڭ «جاللات خېنىم»رومانىنى ئوقۇغىنىمىزدا تارىخ بىزنى ئوتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر تارىخىغا باشلاپ، تارىخىمىزنىڭ ئەڭ چىگىش ۋە مۇرەككەپ يىللىرىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىدۇ. رومان سەئىدىيە خانلىقنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىكى ئىشقىيە ۋە ئىسھاقىيە سۈلۈكلىرىنىڭ ھاكىمىيەتكە ئارىلىشىشى نەتىجىسىدە بارلىققا كەلگەن سىياسىي جەھەتتىكى مۇقىمسىزلىق، ئىجتىمائىي جەھەتتىكى تەپرىقىچىلىك، ئاڭ- ئىدولوگىيە جەھەتتىكى ماڭقۇرتلۇق ھالەتلىرىنى بەدىئىي يوسۇندا ئەكس ئەتتۈرۈپ، سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئاجىزلىشىش، پارچىلىنىش ۋە ئەڭ ئاخىرى مۇنقەرز بولۇشتىن ئىبارەت تارىخىي جەريانىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ.

«جاللات خېنىم»رومانى ئىدىيىۋىلىكى ناھايىتى چوڭقۇر بولغان رومان. روماندا ئەكس ئەتتۈرۈلگەن ئىجتىمائىي، تارىخىي، دىنىي، ئەخلاقىي، پەلسەپىۋى مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى ئەسەر ئىدىيىۋىلىكىنىڭ قاتلام مەزمۇنلىرىنى ھاسىل قىلغان بولۇپ، بۇ خىل مەزمۇنلار تارىخىي كەڭلىك، چوڭقۇرلۇق نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئەسلى تارىخى يىلتىزىغا باغلىنىپلا قالماستىن، بەلكى مىللىي مەدەنىيەت، مىللىي تارىخنىڭ دەۋرىي، ئىجتىمائىي سۇبستانسىيىلىك ئۆزگىرىشىنى، تەرەققىياتىنى بۈگۈنكى زامانىۋى تارىخ ئىدىيىسىدە، "جاللات خېنىم" ئوبرازى تىندىنسىسىيىسىدە نۇرلاندۇرىدۇ.

ئەدەبىيات ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ تەقلىدى سۈرىتى، كۆچۈرۈلمىسى ئەمەس، ئۇ ئالاھىدە ئاڭ فورمىسى، يەنى تۇرمۇشنى سەنئەتلىك ئىگىلەش، ئىپادىلەش ئۇنىڭ ئەڭ زور ئالاھىدىلىكى. شۇڭا مەلۇم بىر ئەسەرنىڭ چوڭقۇر ئىدىيىۋى مەزمۇنى گۈزەل بەدىئىي ئېستېتىك شەكىل ۋە غايىگە ئىگە بولغاندىلا ئۇنىڭ بەدىئىي تەسىرلەندۈرۈش كۈچىگە ئىگە بولىدىغانلىقى ئېنىق.«جاللات خېنىم» رومانىدىكى بىزنىڭ قەلبىمىزنى لەرزىگە كەلتۈرگەن چوڭقۇر ئىدىيىۋى مەزمۇننىڭ دەل يازغۇچى قەلبىدىكى ئىجتىمائىي تۇرمۇشىمىزنىڭ نادانلىق، جاھالەت دەۋرى ھەققىدىكى ئازابلىق تەپەككۇرىنىڭ ئىجادىي بەدىئىي غايىدە رېئاللىققا ئايلانغانلىقى بىزنى سۆيۈندۈرىدۇ. ياسىجان سادىق چوغلان«جاللات خېنىم»رومانىدا بىزگە ئۆزىنىڭ يېڭى بەدىئىي ئالىمىنى كۆرسەتتى. تارىخىي رومانچىلىقىمىزدا كىتابخانلىرىمىزنىڭ ئاڭلىق ياكى ئاڭسىز شەكىلدە ئىنتىلىۋاتقىنى يەنىلا ئەسلى ئوبيېكتىپ چىنلىق بولۇۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە ياسىنجان سادىقنىڭ بەدىئىي ئالىمى بىزگە تارىخىي رومانچىلىقنىڭ ئالدى بىلەن بەدىئىي ئىپادىلەش فورمىسى ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئەسكەرتتى. ئەگەر ياسىنجان سادىق چوغلان مەزكۇر ئەسىرىدە ئۆزى ۋە باشقا يازغۇچىلىرىمىز ياراتقان بەدىئىي پەللىلەردىن ھالقىشتا ئىپادىلىنىدىغان ئىجادىي بەدىئىي غايىگە ئىنتىلمىگىنىدە ئىدى، ئەسەردىكى چوڭقۇر ئىدىيىۋى مەزمۇن ۋە باشقا مەسىلىلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشى ناتايىن ئىدى.

«جاللات خېنىم» رومانىنىڭ بىزنىڭ تۇيغۇمىزغا ئەڭ زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكىنى ئۇنىڭ بەدىئىي چىنلىقىدا بولسا كېرەك. روماننىڭ ئاساسى ئوبيېكتىپ چىنلىقى ئۇيغۇر جەمئىيىتى تارىخى تەرەققىياتىنىڭ ئالاھىدە بىر دەۋرى سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدىكى جەمئىيەتنىڭ تەرەققىياتى، ئۆزگىرىشىدە ئىپادىلەنگەن ئوبيېكتىپ ۋەقە – ھادىسىلەرنىڭ ئىچكى قانۇنىيىتىدىن ئىبارەت. رومان ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر خانىدانلىقىنىڭ تۇرمۇش چىنلىقىنى چىن، توغرا ئەكس ئەتتۈرگەن. لېكن ئاللىقاچان تارىخىي رېئال تۇرمۇش قاتلىمى دائىرىسىدىن ھالقىپ بەدىئىي چىنلىق دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلگەن.

ئەسەردە تەسۋىرلىنىۋاتقان ئىجتىمائىي تۇرمۇش روماندا پېرسوناژلار ئوبرازى ۋە ئۇلارنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي، دىنىي، ئەخلاقىي مۇناسىۋەتلىرى راۋاجىدا ئىشىنەرلىك يورۇتۇلغان، گەرچە ئەسەردە بۇ مۇناسىۋەتلەر تەسەۋۋۇر، توقۇلما ئاساسىدا مەيدانغا كەلگەن بولسىمۇ، بۇلارنىڭ تارىخىي ئىجتىمائىي رېئاللىق ۋە يازغۇچىنىڭ ئۇنى سەنئەتلىك ئىگىلىشى ئوتتۇرىسىدا بىرلىك، ماسلىق مۇناسىۋىتىنىڭ ئىزچىللىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بۇ خىل ماسلىق، بىرلىك مۇناسىۋىتى يازغۇچىنىڭ بەدىئىي تالانتىنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، ئۇنىڭ بەدىئىي ئەسەردە تارىخىي جەريانلارغا چوڭقۇرلۇشىشى ۋە تارىخنى بىلىش ۋە چۈشىنىشتىن ئۇنى مۇئەييەن بەدىئىي شەكىل چىنلىقى، بەدىئىي ئىدراكى چىنلىق ۋە ھېسسىيات چىنلىقىغا كۆتۈرۈشىدە ئىپادىلىنىدۇ.

تارىخىي رومانچىلىقىمىزدا رومانلىرىمىزنىڭ بەدىئىي فورما،شەكىل مەسىلىسىگە قاچاندىن باشلاپ دىققىتىمىزنى ئاغدۇردۇق؟ بەلكىم بىزنىڭ ئاڭلىق ھالدا رومانچىلىقىمىزنىڭ بۇ خىل ئېستېتىك گۈزەللىك مەسىلىسىگە دىققىتىمىزنى بۇرىشىمىز مەمتىمىن ھوشۇر ئەپەندىنىڭ«قۇم باسقان شەھەر» رومانى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن باشلانغان بولسا كېرەك. رىۋايەتلىك تېمىلار ۋە چۆچەك شەكلىدىكى ئىپادىلەش ئۇسۇلى بىلەن ئۇيغۇر تارىخىدىكى رېئاللىقنىڭ لوگىكىسىغا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر تارىخىي ئىجتىمائىي تۇرمۇشىنىڭ يۈزلىنىشىگە، ئىجتىمائىي پىسىخىكىمىزنىڭ تارىخىي لوگىكىسىغا ئۇيغۇن يارىتىلغانلىقى بىلەن روماندىكى ئىدىيىۋى مەزمۇن گۈزەللىكى كىتابخانلىرىمىزنى قانچىلىك ئىدراكى تەپەككۇرغا ئېرىشتۈرگەن بولسا، ئۇنىڭ شەكىل جەھەتتىكى ئۆزگىچىلىكىمۇ بىزنىڭ ئېستېتىك زوقلىنىشىمىزغا يېڭى بۆسۈشلەرنى ئېلىپ كىرگەن ئىدى.«جاللات خېنىم» رومانىنىمۇ ئۇيغۇر تارىخىي رومانچىلىقىمىزدا بەدىئىي فورما، قۇرۇلما جەھەتتە يېڭىلىق ياراتقانلىقى بىلەن يېڭى ئەسىر كىرگەندىن كېيىنكى ئۇيغۇر تارىخىي رومانچىلىقىنىڭ يېڭى بىر ئۈلگىسىنى ياراتتى دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ.

رومان ماۋزۇسىدىنلا كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەسكى رومان تارىختا "جاللات خېنىم" نامى بىلەن ئاتالغان، سەئىدىيە خان نەسەبىدىن بولغان سۇلتان سەئىد باباخاننىڭ قىزى، سۇلتان ئابدۇرۇشىد خاننىڭ ئەۋرىسى مۆھتەرەم خېنىمغا بېغىشلانغان بەدىئىي ئابىدىدىن ئىبارەت. لېكىن رومان بىوگراپىيەلىك رومان ئەمەس ھەم شۇنداقلا رومان باش پېرسوناژنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ نېگىزىدە راۋاجلىنىدىغان سيۇژىت قۇرۇلمىسىنى ئىنكار قىلغان بولۇپ، ئاتالمىش باش ھەھرىمان مۆھتەرەم خېنىممۇ روماندىكى باشقا پېرسوناژلارغا ئوخشاشلا روماندا تەسۋىرلىنىۋاتقان ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر زەنجىرىدىكى ئاددىي بىر ھالقا. ناھايىتى ئېنىقكى ئاپتور ئىجادىيىتىدە ئەنئەنىۋى رومانچىلىقتىكى باش پېرسوناژ ۋە باش پېرسوناژ مەركىزىدىكى ۋەقە – ھادىسىلەرنىڭ مەيدانغا كېلىش قېلىپىغا ئەمەس، بەلكى ئۆز قەلبىنىڭ بۇ ۋەقە- ھادىسىلەرنى سەنئەتلىك ئىگىلەش قېلىپىغا ئەگەشكەن. ئەگەر روماندا ئەنئەنىۋى ئىپادىلەشكە يانداشقان بەدىئىي فورما بار دېيىشكە توغرا كەلسە، بۇ بىئوگرافىك رومانچىلىقتىكى يىلنامە ئارقىلىق زامان يەنى ۋاقىتنى بەلگىلەش ئۇسۇلى دەل«جاللات خېنىم» رومانىدا قوللىنىلغان ئەنئەنىۋى ئىپادىلەش ئۇسۇلى. بۇ خىل ئۇسۇلنى قوللىنىش روماندىكى ئىجتىمائىي تارىخنىڭ يىلتىزىغا چۆكىشىمىزنى ۋاقىت نۇقتىسى بىلەن تەمىنلىگەن بولۇپ، بىزنىڭ ئىدىيىمىزدە شەكىللىنىۋاتقان رېئاللىق(تارىخىلىق) بىلەن بۇنى سەنئەتلىك ئىپادىلەشتىكى بىرلىكنىڭ مۈمكىنلىكى ئەمەس ، بەلكى ئىشىنەرلىك ئىكەنلىكىگە ۋاسىتە بولغان.

تارىخىي يىلنامىلەر ئارقىلىق ئىجتىمائىي تارىخىي مۇناسىۋەتلەر ۋە بۇ مۇناسىۋەتلەر نېگىزىدە ئۆسۈپ يېتىلىۋاتقان ئوبرازلارنى ۋاقىت فوكىسىغا ئىگە قىلىش بەدىئىي ئەسەر ئىجادىيىتىدىكى ئەنئەنىۋى ئىپادىلەش ئۇسۇلىدىن ئىبارەت. روماننىڭ ئۆزگىچىلىكى ئۇنىڭ ھەمىشە ئۆزىدە ھازىرلىغان باشقا ئەسەرلەردىن پەرقلىنىدىغان ئوخشىمايدىغان تەرەپلەردە ئىپادىلىنىدۇ.«جاللات خېنىم» رومانىدىكى يىلنامە پەقەت تارىخىي مۇناسىۋەتلەر ۋە بۇ مۇناسىۋەتلەر نېگىزىدە ئۆسۈۋاتقان ئوبرازلار زىدىىيىتىدە رىئاللاشمايدۇ. روماننىڭ ئۆزگىچىلىكى شۇ يەردىكى روماندا ئاشكارا، سان – سېفىر بىلەن مەيدانغا كەلگەن زامان يىلنامىسىدىن باشقا يەنە ئەسەرنىڭ شەكلى ۋە ئىدىيىۋى مەزمۇن قاتلىمىغا سىڭىپ كەتكەن ئىدولوگىيىلىك- كۈلتۈر يىلنامىسىنى ھېس قىلىشقا بولىدۇ. ئەسەر پېرسوناژلىرى مەيلى خان – پادىشاھلار، ئەمىر- سەركەردىلەر، سۈلۈك پىرلىرى ياكى ئاشىق دىۋانىلەر بولسۇن ھەممىسىنىڭ روھىي – قىياپەتلىرى، ئىش – ھەرىكەتلىرى ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر مىللىي ئىدولوگىيەلىك كۈلتۈرىنىڭ ئوبيېكتىپ ئەمەلىيىتىگە ماسلاشقان، تويۇنغان بولۇپ، ئەسەردە تەسۋىرلىنىۋاتقان ئوبيېكتىپ ئىجتىمائىي رېئاللىقتىن بەلگىلىك زامان يىراقلىقىدا تۇرغان يازغۇچىنىڭ ئەسلى ئوبيېكتىپ چىنلىقنى ئىپادىلەشتىكى سوبېكتىپ تەسەۋۋۇرى ۋە ئۇنى بەدىئىي شەكىل فورمىسىدا ئىپادىلىشى بىزنى ھەقىقەتەن قايىل قىلىدۇ.

بىز روماندا ئۇچراتقان بۇ خىل ئاڭ – ئىدىئولوگىيىلىك كۈلتۈر يىلنامىسى روماندىكى سيۇژىت – تەپسىلاتلارغا، ئوبرازلار سىستېمىسىغا، ئەسەرنىڭ پۈتۈن خاھىش – كەيپىياتىغا، ئوبرازلارنىڭ ئىدىيىسى، روھى، مەنئىۋىي سۈپىتى، ئېتىقاد- ئىنتىلىشلىرى بىلەن بىر گەۋدىگە ئايلىنىپ بىر – بىرىگە سىڭىپ كەتكەن. بۇ خىل ئىدولوگىيىلىك يىلنامە ئەسەرنىڭ مەزمۇن قاتلاملىرىدا ئاشكارا ئەمەس يوشۇرۇن، ۋاسىتىلىك ئىپادىلەنگەن بولۇپ، ئاپتورنىڭ ھەر بىر ئوبراز، ۋەقە- ھادىسە، مەنزىرە دېتاللارنى تەسۋىرلىگەن چاغدىكى سەمىمىي ھېسسىياتى بىلەن يۇغۇرۇلۇپ بىر گەۋدىگە ئايلىنىپ كەتكەن. بايان ئىستىلى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئىدىئولوگىيىلىك كۈلتۈر يىلنامىسى روماننىڭ شەكلىدىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان بولۇپ، بۇ ئەندىزە يەنە ئىجابىي ئوبرازلارنىڭ تىلىدىن بىۋاسىتە، سۇپى، ئاشىق – دىۋانىلەرنىڭ تىلىدىن بېرىلگەن ۋاسىتىلىك شېئىرلاردا ئىپادىلىنىدۇ. بۇ شېئىرلار ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخىدىكى سوفىستىك شائىرلارنىڭ نادىر شېئىرلىرىدىن ئەسەر ئىدىيىسى ۋە كەيپىياتىنى، ئوبرازلارنىڭ مەنئىۋىي سۈپەت، كامالىتىنى بەزىدە توغرىدىن توغرا، يەنە بەزىدە ئەكس نۇقتىدىن كىنايە شەكلىدە ئىپادىلەيدىغان شېئىرلاردۇر. بۇ شېئىرلار روماندىكى مۇھىتقا نىسبەتەن ئېيتقاندا تۈركىي- ئۇيغۇر سوفىزىم كلاسسىكلىرىدىن بولغان ئەخمەت يەسەۋىي، نەۋائىيلارنى مەركەز قىلسا، ئۆز دەۋرىي تەسەۋۋۇپ مۇھىتىنىڭ زىىددىيەتلىك ئوچاقلىرىدا تاۋلىنىپ يېتىشىۋاتقان مەشرەپ، ھىرقەتى قاتارلىقلارنىڭ شېئىرلىرىدىن ئىبارەت. بولۇپمۇ روماندا ئەخمەت يەسەۋىنىڭ شېئىرلىرى بەلگىلىك سالماقتا ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، بۇ ئۇيغۇر تەسەۋۋۇپ ئىدىيىسىنىڭ ئىدىئولوگىيىلىك تارىخىي يىلتىزى ۋە ماھىيىتى ھەققىدە ئەڭ جەۋھەر خاراكتېرلىك ئۇچۇر ۋە مەنبە. ئەسەردىكى ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي زىددىيەتلەرنىڭ تۈگىنى ئەمەلىيەتتە سەئىدىيە خانلىقىدا ئاساسىي ئىدىئولوگىيىلىك ئېقىمغا ئايلانغان سۇفىزىم (ئەمەلىيەتتە بۇرمىلانغان، خاراكتېرى ئۆزگەرتىلگەن) مەزھەپلىرىنىڭ كۈرىشى بولۇپ، ئەخمەت يەسەۋىي ۋە باشقا سوفىستىك شائىرلارنىڭ مەنئىۋىي كامالىتى ۋە سوفىزىمنى بىلىشى بىلەن ئاپاق خوجا شۇنداقلا ئۇنىڭ مۇرىتلىرى ئوتتۇرىسىدا ماھىيەتلىك پەرق ۋە چەكنىڭ بارلىقى بۇ شېئىرلارنىڭ ھېقىقى مەنئىۋىي قاتلىمىغا يېتەلەيدىغان ئوقۇرمەن ئۈچۈن ئۇيغۇر تەسەۋۋۇپى ۋە ئۇنىڭ زىددىيەتلىك تەرەققىيات تارىخى ھەم قانداق ئەھۋالدا روماندا تەسۋىرلىنىۋاتقان ئىدېئولوگىيە كۈرىشىنىڭ مەنبەسى بولۇپ قالغانلىقىنى تەپەككۇر قىلىشىغا تەس بولمىسا كېرەك. بۇ خىل ئىپادىلەش ئۇسۇلى روماننى كۆپ خىل مەنىگە ۋە سىمۋوللۇق خۇسۇسىيەتكە ئىگە قىلغان بولۇپ، ئەسەرنىڭ بەدىئىي كۈچى بۇنىڭ بىلەن تېخىمۇ كۈچەيگەن.

ئەدەبىيات مەدەنىيەتنىڭ مۇھىم تەركىۋىي قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن يەنە مەدەنىيەتمۇ ئەدەبىياتنىڭ ئەكس ئەتتۈرۈشتىكى بىر كۆزنىكىدىن ئىبارەت. مەدەنىيەت ناھايىتى چوڭ كاتوگىرىيە، سىياسىي، ئىقتىسادى، ئەخلاقىي، ئىجتىمائىي تۇمۇش، ئاڭ – ئىدولوگىيە قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىنى بىر پارچە روماندا ئەكس ئەتتۈرۈلىدۇ.«جاللات خېنىم» رومانىدىمۇ بىز يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتكەن نۇقتىلار تەبىئىي ھالدا مەلۇم چوڭقۇرلۇقتا ئىپادىلەنگەن. لېكىن يۇقىرىقى نۇقتىلارنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى ئىدولوگىيە كۈلتۈرىنى ئۆزىنىڭ ئەكس ئەتتۈرۈش نۇقتىسى قىلغانلىقى ئالاھىدە گەۋدىلىكتۇر. بۇ خىل ئەكس ئەتتۈرۈشنى تەكىتلىشىمىزدىكى سەۋەب ئۇنىڭ روماندا مەلۇم سالماقنى ئىگىلىگىنىدىن بولماستىن بەلكى ئۇنىڭ روماننىڭ بەدىئىي فورما ئالاھىدىلىكىگە ئىگە شەكىل گۈزەللىكى ياراتقانلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ.

روماندا سەئىدىيە خانلىقىنىڭ جەمئىيەت كەيپىياتى، ئۆرۈپ- ئادەتلىرى، خان- پادىشاھ، ئەمىرلەرنىڭ تۇرمۇشى، كىيىنىش، يېمەك – ئىچمەك، ئوردا مۇراسىم – ئەھكاملىرى، ئەل – ئاۋامنىڭ تۇرمۇش، ئېتىقادى قاتارلىق نۇرغۇنلىغان نۇقتىلار خىلى تەپسىلىي يېزىلغان دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. گەرچە بۇ نۇقتىلار قارىماققا يازغۇچىنىڭ ئىجتىمائىي مەنزىرە تەسۋىرىدىكى ھەل قىلمىسا بولمايدىغان تەرەپلىرىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە دەل مانا مۇشۇ نۇقتىلار چوڭ ۋەقە ۋە ھادىسىلەر شۇنداقلا ئوبرازلارنى ھاياتىي كۈچكە ئىگە قىلىپ تۇرغان " قان" غا ئايلانغان، بۇنىڭ بىلەن رومان چوڭقۇر تارىخىي تۇرمۇش روھىغا ۋە تارىخىي مۇكەممەللىككە ئىگە بولغاندە، يازغۇچى چىن – ھېقىقى بولغان تارىخىي كەيپىيات يارىتىش مەقسىتىگە ئېرىشكەن.

تارىخىي كەيپىيات يارىتىش تارىخىي رومانچىلىققا قويۇلىدىغان ئەڭ ئەقەللىي تەلەپ. مۇھىمى بۇ خىل تارىخىي كەيپىياتنىڭ چوڭقۇر ۋە مۇكەممەل يارىتىلىش ۋە ئەكس ئەتتۈرۈش مەسىلىسىدە. روماندا بۇ خىل تارىخىي كەيپىياتنىڭ چوڭقۇرلۇقى شۇ يەردىكى تارىخىي ۋەقەلەر پەقەت زىددىيەتلەر راۋاجىنىڭ ئوبيېكتىپ تەرەققىياتىدىلا ئەمەس، بەلكى ئوبرازلارنىڭ پۈتۈن ۋۇجۇدىغا سىڭىپ كەتكەن سوبېكتىپ ئاڭ- ئىدولوگىيىلىك پىكىر تەلقىنلىرىدە قىيامىغا يېتىۋاتقانلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ. ئۇنىڭ مۇكەممەللىكى شۇ يەردىكى، ئەسەردە گەرچە يىلنامە خاراكتېرىدىكى تارىخ ھەر بىر چوڭ تارىخىي ۋەقە - زىددىيەتلەرنىڭ باشلىنىشى ۋە تۈگەللىنىشىدە زامان ئۇقىمىنى بىزگە ھەر زامان ئەسكەرتىپ تۇرسىمۇ، لېكىن يازغۇچى تارىخىي ۋەقەلەر ۋە تارىخىي تەرەققىيات ئەندىزىسىدىكى بايانچىلىقتىن ھالقىپ كەتكەن بولۇپ، يازغۇچى بەدىئىي ئالىمىدىكى سيۇژىت تارىخنىڭ ھېقىقى رېئال تەرەققىياتىغىلا مەھكەم باغلىنىپ قالمايدۇ ھەم تارىخىي چىنلىقنى بەدىئىي چىنلىقتىن يۇقىرى ئورۇنغا چىقىرىپ قويمايدۇ. بەلكى روماندىكى ۋەقە-ھادىسىلەرنىڭ نەتىجىسىنى، ئوبرازلار خاراكتېرىنىڭ چوڭقۇر مەنئىۋىي قاتلاملىرىنى ئېچىپ كۆرسىتىشتە بايانىي خاراكتېرلىك باھا، تەسىرات شەكلىدىلا ئىپادىلەپ قويماي، ئۇيغۇر تەسەۋۋۇپ ئېقىمىنىڭ نادىر لىرىك شېئىرىي ئۈلگىلىرى بىلەن قېزىپ چىقىشقا تىرىشىدۇ. بۇ خىل ئۇسلۇب روماننى ناھايىتى زور كەڭلىككە ۋە چوڭقۇرلۇققا ئېرىشتۈرگەن بولۇپ، بۇ شېئىرلار ئارقىلىق ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان ئىدىئولوگىيىلىك مەنئىۋىي قاتلاملار ۋە ئىنساننىڭ روھىي تاكامۇللىقى ھەققىدىكى مەنئىۋىي ئىزدىنىش داۋانلىرى ئەمەلىيەتتە پۈتۈن ئۇيغۇر تارىخىي تەرەققىيات مۇساپىسىنىڭ ئوتتۇرا ئەسىر دەۋرىدە مەزكۇر روماندا ئەكس ئەتتۈرۈلۈۋاتقان زىددىيەت بۆھرانلىرىنىڭ مەيدانغا كېلىشىنىڭ كۈلتۈر ئاساسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

بۇ شېئىرلارنىڭ ئەسەر ئوبرازلىرى ئارقىلىق بىۋاسىتە ۋە ۋاسىتىلىك ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى ئەڭ ئاز دېگەندىمۇ ئەسەرنىڭ بەدىئىي ئېستېتىك سۈپىتىگە تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرنى بېغىشلىغان. ئەڭ ئالدى بىلەن، رومانغا سترولۇق تۇيغۇ بېغىشلىغان بولۇپ، بايانى ئەسەر بولغان تارىخىي رومانغا لىرىك شېئىرىي كەيپىيات بېغىشلاپ، يازغۇچىنىڭ ۋەقەلەر بايانىدىكى ئوبيېكتىپ، ئىدراكى، سالماق بايان كەيپىياتىنىڭ ئەسەر ئىدىيىسىنى ئىپادىلەيدىغان سۇبيېكتىپ، ھېسسىي، لىرىك كەيپىياتقا تويۇنۇشىغا ئاساس سالغان. يازغۇچىنىڭ ئىدىيىۋى ھېسسىياتى گەرچە ۋەقەلەر بايانىغىمۇ سىڭگەن بولسىمۇ، لېكىن بۇلار ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن كەيپىيات ئوخشىمايدىغان بولۇپ، يازغۇچىنىڭ ئەسەر قۇرۇلمىسىدىكى بۇ خىل دادىل سىنىقى نەتىجىسىدە ئەسەر لىرىك ھېسسىياتقا شۇنداقلا مەنئىۋىي تۇرمۇش كەيپىياتىغا تويۇنغان. نەتىجىدە بىزنىڭ كۆرگىنىمىز يازغۇچىنىڭ سۇبيېكتىپ كەيپىياتى ۋە ئوبرازلار كەيپىياتىنىڭ ئەسەر قۇرۇلمىسىغا بىرلىكتە بىر پۈتۈن، تولۇق قاتنىشىشى ئەمەلگە ئاشۇرۇلغان.

روماننىڭ بۇ خىل بايان ئالاھىدىلىكى روماندا ئىپىكا ۋە لىرىكىدىن ئىككى خىل ژانىرنىڭ بىر – بىرىگە سىڭىپ مۇكەممەل بىر گەۋدىگە ئايلىنىشىغا تۈرتكە بولغان. بايانچىلىق نۇقتىسىدىن ئالغاندا، يازغۇچى ئەسەردە تىپىك مۇھىتتىكى تىپىك پېرسوناژلارنىڭ دىئالېكتىك مۇناسىۋىتى ئارقىلىق بەدىئىي تىپىكلىككە ئېرىشكەن، كلاسسىك لىرىك شېئىرلار ياردىمىدە ئۆزى ئىنتىلگەن غايىنىڭ يارىتىلىشى، تىپىك ھېسسىيات، كەيپىيات، روھى ھالەت قاتارلىقلارنى بەرپا قىلغان. بۇ خىل ئېپىكىلىق ۋە لېرىكىلىق ئېستېتىك تۇيغۇنى بىرلا ۋاقىتتا بەدىئىي ئىجادچانلىق بىلەن ئىپادىلەش يازغۇچىنىڭ سەئىدىيە تارىخىي ۋەزىيىتىنى تارىخىي ماتېرىياللار، تەزكىرىلەر ئارقىلىقلا ئىگىلەپ قالماي، كلاسسىك بەدىئىي نەمۇنىلەرنىڭ ياردىمىدە مەنئىۋىي، ئىدىئولوگىيىلىك مەدەنىيەت مۇھىتى ھەققىدە تەقلىدىي تۇيغۇدىكى چىنلىققا ئېرىشكەنلىكى ۋە بۇلارنى بەدىئىي تەسەۋۋۇر، بەدىئىي ئىجادچانلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىدە ئىجادىيەت ئېستېتېكىسىنى جارى قىلدۇرۇشقا تىرىشقانلىقىنى كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەس. بۇ خىل ئىجادىيەت ئېستېتىكىسى يازغۇچىنى ئۆزىمۇ ئاڭلىق يوسۇندا ھېس قىلىپ كېتەلمىگەن بەدىئىي زېمىنغا باشلاپ كىرگەن بولۇپ، تارىخىي روماننى كۈچلۈك ئىپوسلۇق خاراكتېرىگە ئىگە قىلغان.

يازغۇچى ئۆز رومانىدا ئېپوس بايانچىلىقىدىكى لىرىكا ۋە ئېپىكىلىق بايانلارنىڭ ئەركىن قوللىنىشىدىن ئىبارەت ئالاھىدىلىكىنى مەلۇم تەرتىپتە ئىپادىلەيدۇ. ئېپوسلاردا بۇ خىل ئەركىنلىك قېلىپسىز ھالەتتە ئىپادىلىنىدىغان بولۇپ، ياسىنجان سادىقنىڭ ئىجادىيىتىدە بۇ خىل ئەركىنلىك ۋەقە – ھادىسىلەر ۋە ئوبرازلارنىڭ ئەسلى تەرەققىيات تىزگىنىگە تاپشۇرۇلغان دېيىش مۇمكىن. خېيدىگېر ئېپوس ھەققىدە" ئەسلىدىكى ئوبيېكتىپ ھالەت(كۆرۈنۈش) بويىچە ئوبيېكتىپ شەيئىنى تەسۋىرلەش" تە دەپ كۆرسىتىپ " بىر خىل كەڭ دائىرىلىك ئۆزلۈكىدىن پەيدا بولۇپ ئۆزلۈكىدىن تەرەققىي قىلىدىغان شەكىلنى قوللىنىپ، ئەسلىدىنلا مۇكەممەل بولغان ھەرىكەت ۋە بۇ ھەرىكەتنى ئېلىپ بارغۇچى پېرسوناژنى تەسۋىرلەش" دەپ كۆرسىتىدۇ. «جاللات خېنىم» رومانىدا بىز ياسىنجان سادىقنىڭ نەسرىي بايان ۋە لىرىك باياندىن ئىبارەت قوش لىنىيىدىن پايدىلىنىپ، " كەڭ دائىرىلىك ئۆزلۈكىدىن پەيدا بولۇپ ئۆزلۈكىدىن تەرەققىي قىلىدىغان " شەكىل ياراتقانلىقىنى، " ئەسلى مۇكەممەل بولغان ھەرىكەت" نى تەسۋىرلەشنى ئاساس قىلغان بولسىمۇ، قەھرىماننىڭ دەۋرنى ئەمەس، دەۋرنىڭ قەھرىماننى يارىتىدىغانلىقىدەك ئوبيېكتىپ ھەقىقەتكە ئۇيغۇن بولغانلىقى ئۈچۈن، ئەسەرنىڭ يەنىلا بەدىئىي ئېستېتىك ئۈنۈمگە ئېرىشكەنلىكىنى كۆرىمىز.

بىزنىڭ«جاللات خېنىم» رومانىنى ئىپوسلۇق خاراكتېرىگە ئىگە دەپ باھا بېرىشىمىز يازغۇچىنىڭ بايان ماھارىتىگە نىسبەتەن ئېيتىلغان. يازغۇچى ئۆز بايانلىرىدا تارىخىي تەجرىبە ۋە توقۇلما باياننى ئورگانىك بىر گەۋدىگە ئايلاندۇرىدۇ. تارىخىي تەجرىبە بايانلىرىنى ئۆتكەن زامان، تارىختىكى ھېقىقى چىن ۋەقە، ئەمەلىيەت، زامان، ماكان ۋە بۇلارنىڭ سەۋەب نەتىجىلىك مۇناسىۋەتلىرى تەشكىل قىلغان بولۇپ، بۇلار سيۇژېت ۋە ۋەقە دېتاللار ياردىمىدە روياپقا چىقىدۇ. تارىخىي تەجرىبە بايانىنىڭ يەنە بىر تەرەپىدە تەقلىدى، تۇيغۇدىكى چىنلىق تۇرىدۇ، بۇ ۋەقە يۈز بەرگەن زاماندىن تارتىپ يازغۇچى ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ۋاقىتقىچە بولغان مۇھىت، ئىجتىمائىي، سىياسىي، پىسىخىكىلىق، ئىدىئولوگىيىلىك، ھەرىكەتتىكى ئۇقۇملارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، سيۇژىتسىز بايانلاردا ئىپادىلىنىدۇ. روماندىكى توقۇلما بايانى يازغۇچىنىڭ ئىدىيىۋى ئەخلاق ۋە بەدىئىي ئېستېتىك غايىسى بولۇپ، رومانتىك، غايىۋى دۇنياسى، مۇھەببەت – نەپرەت ھېسسىياتى، تەلپۈنۈشلىرى مانا بۇ خىل بايانغا سىڭىپ كەتكەن. بۇ خىل باياننىڭ يەنە بىر تەرەپى ئىدراك ئالىمى، ئەخلاقى قىممەت ھەققىدىكى ھاياجانلىنىشىدا يازغۇچىنىڭ قەلبىدىكى ئوتنى كىتابخاننىڭ قەلبىگە يەتكۈزىدۇ. روماندىكى سيۇژېتلار ئارىسىغا قىستۇرۇلغان كلاسسىك شېئىرى نەمۇنىلەر روماندا ئىپادلەنگەن تەقلىدى، تۇيغۇدىكى چىنلىقنىڭ چوڭقۇرلىشىشىدىكى ۋە توقۇلما بايانننىڭ ئىزچىللىققا ئىگە بولۇشىدىكى ماددىي شەكىل سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ.

«جاللات خېنىم» رومانىدا غايەت زور ئىجتىمائىي تۇرمۇش ۋە بەدىئىي ئومۇملاشتۇرۇش ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان بولۇپ، مىللەتنىڭ ھايات – ماماتلىق تەقدىرىگە مۇناسىۋەتلىك ۋەقە – ھادىسىلەرنى تارىخىي بايان ۋە توقۇلما باياننىڭ ئورگانىك بىرلىشىشى ئارقىلىق روياپقا چىققان ناھايىتى كەڭ، چوڭقۇر زامان ماكان كۆرۈنۈشىدە ئىپادىلەيدۇ. بۇ يىرىك ئەسەرلەرنىڭ ئىپوسلۇق خاراكتېرىگە يېتىشىدىكى بىرىنچى پەللە. روماندىن بۇ خىل ئىجادىيەت مەنزىلىگە يېتىشتىكى تىرىشچانلىقنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ.

بەزى يازغۇچىلارنى تارىخىي تېمىلاردىن پايدىلىنىپ، ئەدەبىي شەكىل ۋە تىل نۇقتىسىدا ئىپادىلەش ماھارىتىنى نامايان قىلدى دېيىشكە بولىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىجادىيەت ئىدىيىسى تارىخنىڭ ئىدىيىسى بىلەن ئوخشاشلىققا ئىگە بولۇپ، تارىختىكى ھەم بۈگۈنكى ئاساسىي ئېقىمغا ۋەكىللىك قىلغاچقا، بۇ خىل ئەسەرلەردە ئىدراكى چىنلىقنى ئىگىلەش نىسبەتەن ئاسان بولىدۇ. يەنە بەزى يازغۇچىلار تارىخىي رومانچىلىقتا يەتمەكچى بولغان پەللىسى تارىختا ئاساسىي ئېقىم تەرىپىدىن ئىنكار قىلىنغان ھەتتا بۈگۈنكى كۈندىمۇ شۇ خىل ئىنكارنى پوزىتسىيىدىن تەلتۆكۈس قۇتۇلۇپ كېتەلمىگەن قىممەت ھۆكۈملىرى بولۇپ، بۇ يازغۇچىنىڭ ئىدىيىدە تارىختىكى ۋە بۈگۈنكى قىممەت قاراشلىرىنىڭ بويۇنتۇرىقىدىن قۇتۇلۇپ چىقىشنى، ئىجادىيەتتە ئۆزلۈكىدىن ھالقىپ، يۈكسەك بولغان ئىدراكى چىنلىق بەرپا قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.

ئاتالمىش " جاللات خېنىم" ئوبرازى تارىخىي مۇرەككەپلىككە تولغان ئوبراز بولۇپ، ئۇ سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئاخىرى ۋە خوجىلار دەۋرىدىكى ئالاھىدە ئورۇنغا ئىگە شەخس. ئۇيغۇر تارىخىدا بۇ شەخسكە غەيرىي سىياسىي نۇقتىدىن( دىنىي ئىدېئولوگىيىنىڭ سىياسىيغا ئارىلىشىشىدىن شەكىللەنگەن) ۋە تار دائىرىدىكى ئىسلام ئەخلاقى نۇقتىسىدىن "جاللات"، "قانخور" دېگەندەك باھالار بېرىلگەن بولۇپ، پەقەت ئۇنىڭ دىنىي ئەسەبىي كۈچلەرنى قانلىق باستۇرغان تەرەپىنى كۆرگەن. بىزگە يېتىپ كەلگەن ئاز بىر قىسىم تارىخىي ماتېرىياللاردا ۋە خەلق ئارىسىدا بۇ ئوبرازغا ئىجابىي باھا بېرىلمىگەن، ھەتتا بۈگۈنكى زامان ئەدەبىياتىمىزدىكى ھەر خىل ژانىردىكى ئەسەرلەردىمۇ بۇ ئوبرازنىڭ سەلبىي تەرەپلىرىلا تەسۋىرلەنگەن. بۇ خىل قىممەت ھۆكۈمىنىڭ مەيدانغا كېلىشى دەل بۇ شەخسنىڭ تارىختىكى ئاساسى ئېقىم تەرىپىدىن ئىنكار قىلىنغانلىقىنى دەلىللەيدىغان پاكىتتىن ئىبارەت. بۇ يەردە بۇ خىل ئاساسىي ئېقىمنىڭمۇ مۇرەككەپلىكىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. جاھالەتكە ۋەكىللىك قىلغۇچى سۇفىلار دەۋرىدە مۆھتەرەم خېنىم مەلۇم خىل سىياسىي ئىدىيە، سىنىپىي مەيدان كۆزقارىشىغا ۋەكىللىك قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ قارشىسىدىكى دىنى گۇرۇھنىڭ سىياسىي گۇرۇھقا ئايلىنىشى ۋە كۈچىيىشى نەتىجىسىدە مۆھتەرەم خېنىم ۋۇجۇدىدىكى ئىجابىي قىممەت ئاجىزلاشقان ۋە مۇقىملىقىنى يوقاتقان. سىنىپىي جەمئىيەتتە مەلۇم سىنىپنىڭ ئومۇمىي مەنپەتىگە ماس بولغان نەرسىلەر ياخشىلىق، ئەكسىچە بولغانلىرى يامانلىق دەپ قارىلىدىغان بولغاچقا، مۆھتەرەم خېنىمنىڭ سەئىدىيە خانىدانلىقىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن خاندانلىققا ئاساسىي تەھدىت بولۇۋاتقان خوجىلار مۇرىتلىرىنى قانلىق باستۇرۇشى نەتىجىسىدە ئۇنىڭ سەلبىي قىممەت ھۆكۈمىگە ئېرىشىپ قېلىشى ناھايىتى تەبىئىي. ھەرقانداق مەسىلىنى ئەخلاقىي نۇقتىدىن باھالاش، كۆزىتىشكە ئادەتلەنگەن خەلق ئاممىسىغا نىسبەتەن ئېيتقاندا قان تۆكۈش گۇناھ، بۇنىڭ ئۆزىلا مەلۇم شەخس ئۈستىدىن ھۆكۈم چىقىرىشقا يېتەرلىك. ئۇنىڭ ئۈستىگە جەمئىيەتنىڭ رىئالنى تەلىپى ھەمىشە ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ، ئۆز دەۋرى سىياسىي، ئىجتىمائىي، ئىدولوگىيە مۇھىتى مۆھتەرەم خېنىم سەلبىي ئوبرازىنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا تولۇق شارائىت يارىتالايدۇ.

ياسىنجان سادىق " جاللات خېنىم" ئوبرازى ھەققىدە نۇرغۇن ئىزدىنىشلارنى ئېلىپ بارغان بولۇپ، تارىختىن تا ھازىرغىچە بۇ شەخس ھەققىدىكى سىياسىي ۋە ھەر خىل بىرتەرەپلىمىلىككە ئىگە ئەخلاقى ھۆكۈملەرنىڭ تەسىرىدىن تولۇق ئازاد قىلىپ، بىر پۈتۈن ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە ئىدېئولوگىيە كۈلتۈرى نۇقتىسىدا قايتا كۆزىتىپ، بۇ ئوبرازنى يېڭى ھاياتىي كۈچكە ئىگە قىلغان. مۆھتەرەم خېنىم ئوبرازى مىللەتنىڭ ئىلغار ئەنئەنىۋى مەدەنىيەت، ئىدولوگىيىسى ۋە ئۇ ئۆسۈپ يېتىلگەن ئوردىنىڭ ئاكتىپ سىياسىي كۆزقاراشلىرىنىڭ نەتىجىسى شۇنداقلا يازغۇچىنىڭ ئوبرازنى ئىگىلىشىدىكى زامانىۋى ئاڭ يۈكسەكلىكىنىڭ ئۆزئارا يۇغۇرۇلمىسى دېيىشكە بولىدۇ. مۆھتەرەم خېنىم ئوبرازى مەدەنىيەت، ئىدېئولوگىيە ۋە سىياسىي ئاڭنىڭ قوش تەسىرىدە ئۆسۈپ يېتىلگەن ئوبراز بولۇپ، ئۇ ئۆز ئەجدادلىرىغا ئوخشاش ئەلەم (سىياسىي ) بىلەن تارىختا ئۆچمەس ئىزلارنى قالدۇرۇشنى، دۆلەت ئىشلىرىغا ئارىلىشىپ خەلققە، مىللەتنىڭ تەرەققىياتىغا تۆھپە قوشۇشنى، قەلەم (مەدەنىيەت) بىلەن ئالاھىدە تارىخىي داۋۇلغۇش يىللىرىدا تۇرۇۋاتقان خەلقنىڭ ئىدىيە ماڭقۇرتلىقىنى تۈگىتىشنى ئىستەيتۇ. لېكىن بۇ يەردە شۇنى كۆرۈش كېرەككى، " جاللات خېنىم" سىياسىيون ئەمەس، ئۇنىڭ ئەلەمگە قىزىقىشى، ئۇنى سەئىدىيە خانلىقىدىكى داڭلىق سەركەردىگە، سىياسىينىڭ ۋاسىتىسىگە ئايلاندۇرغان بولسىمۇ ، ئۇنىڭ سىياسىي ئاتموسفېرا ۋە سىياسىي يۈزلىنىشنى ئىگىلىيەلەيدىغان ھەقىقىي سىياسونغا ئايلىنىشى تارىخىي ئەمەلىيەتتە مۇمكىن ئەمەس. ئۇنىڭ روماندا باشتىن – ئاخىر سىياسىي ھەققىدىكى غايىۋى كۆزقاراشلىرىنى ئەنئەنىۋى ئەخلاقى – ئېتىكا، مەدەنىيەت نۇقتىسىدىن چۈشەندۈرۈشكە ۋە رېئاللىققا ئايلاندۇرۇشقا تىرىشىشى بۇ ئوبراز ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن قوش قاتلاملىق خاراكتېرنىڭ ئېچىلىشىدىن ئىبارەت. سىياسىي غايە سىياسىيغا تەڭ ئەمەس، ئۇنىڭ ئۈستىگە مۆھتەرەم خېنىم ئوبرازىدىكى بۇ سىياسىي غايە سەئىدىيە دەۋرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدىكى ئىجتىمائىي مۇھىتتا ھەرىكەتكە ئايلىنىشى مۇمكىن ئەمەس. ئۇنىڭ ھەقىقىي مەنىدىكى سىياسونغا ئايلىنىشىدىن ئۇنىڭ ھەقىقىي مەنىدىكى مۇتەپەككۇرغا، بۈگۈنكى سۆزىمىز بىلەن ئېيتقاندا زىيالىيغا ئايلىنىش مەنزىلى يېقىنراق تۇرىدۇ. چۈنكى ئۇنىڭ خاراكتېرىدە ئىپادىلەنگىنى" ھوقۇق ۋە كۈچكە راست سۆزىنى ئىيتالايدىغانلىقى"، ئۇنىڭ" بولۇپمۇ چوقۇم مەڭگۈ ھازىرقى ئەھۋالغا قارشى تۇرىدىغانلىقى" دا ئىپادىلەنگەن. ئۇنىڭ بۇ خىل يولنى تاللىشى ھەرگىزمۇ ئۇنىڭ سىياسىي يولنى تاللىشى ئەمەس بەلكى دەۋرنىڭ ئۇنىڭ خاراكتېر سۈپىتىنى بەلگىلىشى ئىدى. چۈنكى " جاھالەت دەۋرىدە، زىيالىيلار دائىم ئۆز مىىللىتى كىشىلىرى تەرىپىدىن كۆكرەك كېرىپ ئوتتۇرىغا چىقىشى، شۇ مىللەتنىڭ ئازاب – ئوقۇبەتلىرىگە يېتىشى ۋە شاھىت بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ." مۆھتەرەم خېنىمنىڭ ئاخىرىدا سىياسىي يولنى تاللىشى ھەرگىزمۇ ئۇنىڭ خاراكتېر سۈپىتىگە ماس كەلمەيدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ مەنئىۋىي دۇنياسىدىكى " ئىسيانكارلىق" نىڭ سىياسىي قىممەتتە ئەمەس، ئەخلاقىي قىممەتتە كۆپرەك ئىپادىلىنىدىغانلىقىنى چۈشىنىش كېرەك. بۇ خىل قىممەت مايىللىقىنىڭ ئۇنىڭ سىياسىي سەھنىگە چىقىشنىڭ ئالدى – كەينىدە "قىساس ئېلىش" خاراكتېرىدىكى "سىياسىي ھەرىكەت" تە ئىپادىلىنىشى ئۇنىڭ ھاياتىي تراگېدىيىسىنىڭ ۋە شۇنداقلا ئۇنىڭ "جاللات خېنىم" دىن ئىبارەت خاراكتېر قىممىتىنىڭ ئوبيېكتىپ تامغىسى بولۇپ قالدى.

مۆھتەرەم خېنىم ئوبرازىدا تارىخىي تەرەققىياتنىڭ ئىلغار تەرەپلىرى ئىپادىلەنگەن، ئۇ سەئىدىيە خانلىقىنىڭ گۇمران بۆلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن نۇرغۇن قۇربانلىقلارنى بەرگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئۆز دەۋرى ئىجتىمائىي، سىياسىي مۇھىتىنى ئىگىلىشى ۋە كونترول قىلىشى مۇمكىن ئەمەس. ئۇنىڭ ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تىرىشچانلىقلىرى مەۋجۇت رېئاللىقنى ئۆزگەرتىشكە مۇمكىن بولغىنىدا ئىدى، بۇ ئوبراز شۇ تارىخىي دەۋردىلا ئىجابىي قىممەتكە ئىگە قەھرىمان ئوبرازغا ئايلانغان بولاتتى. بىراق ئۇنىڭ رېئاللىقنى ئۆزگەرتىش ھەرىكىتى مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان بولۇپ، بۇ مۆھتەرەم خېنىم ئوبرازىنىڭ تارىختىن بۇيان لەنەت تۈۋرىكىگە مىخلىنىشىدىكى مۇھىم سەۋەب. گەرچە بۇ ئوبراز بىزدىن زامان ئارىلىقى ناھايىتى ئۇزۇن بولسىمۇ، ئۇنىڭ روھىي ئەرۋاھى ئۇيغۇر ئىدېئولوگىيە، سىياسىي تارىخىنىڭ بۈگۈنكى كۈنگە كەلگۈچە بولغان ھەر بىر سەھىپىسىدە ئۇچرىتىش مۇمكىن. مانا بۇ تارىخنىڭ تارىخ ياراتقۇچىلار ئۈچۈن ئاچچىق كىنايىسى، تارىخنىڭ ئىنسانىيەتنىڭ مەقسەت مۇددىئاسىغا پۈتۈنلەي ئاكتىپ بويسۇنمايدىغانلىقىدەك لوگىكىسى.

مۇھىمى يازغۇچىنىڭ ئېپوس خاراكتېرىدىكى پەللىگە ئېرىشىشتىكى بەدىئىي ۋاسىتىسى بىزنىڭ تەھلىل يۈرگىزىشىمىزگە ئەرزىيدۇ. يازغۇچىنىڭ بۇ جەھەتتىكى ئىزدىنىشى يەنە ئۇنىڭ مىللىي خاراكتېر، مىللىي روھ، مىللىي ئېتىقاد ۋە مىللىي غۇرۇر سۆيىنىشى ئىلىكىدىكى ئىندىۋۇدال ئوبرازلار سىستېمىنى يارىتىشقا تىرىشقانلىقىدىنمۇ كۆرۈۋېلىش مۇمكىن. ئەگەر روماندىكى ئوبرازلار سىستېمىسىنى ئوبرازلارنى ئەنئەنىۋى زوقلىنىش ئادىتىمىز بويىچە ئوبرازلارنىڭ ۋەزنى ۋە سۈپىتى بويىچە تۈركۈملەرگە ئايرىشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ھېس قىلىمىز. مۆھتەرەم خېنىمنىڭ باش پېرسۇناز بولالىشى ئۇنىڭ ھەرگىزمۇ ۋەقە – ھادىسىلەرنى ئىزچىل تەشكىللىشىدە ئەمەس بەلكى ئۇنىڭ ئوبرازىغا سىڭىپ كەتكەن ئىدىيە يۈكسەكلىكىدە ئىپادىلىنىدۇ. بۇ ئوبرازنىڭ ئەسەر سيۇژىت قۇرۇلمىسىدا ھېلى كۆرۈنۈپ ھېلى غايىب بولىدىغانلىقىدەك ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ ياش، جىنس، كىملىك خاراكتېرىگە ماسلاشقان. يازغۇچى ئۇنىڭ خاراكتېرىگە سەئىدىيەنىڭ ئوبيېكتىپ تارىخى ھەم بۇ ئوبيېكتىپ تارىخ تىندىنسىيىسى تەسىرىدىكى پۈتكۈل ئۇيغۇر ئىدېئولوگىيە تارىخى ھەققىدىكى ئىدراكى تەپەككۇرىنى يىغىنچاقلايدۇ. ئادەتتە بىر پارچە ئەدەبىي ئەسەرنىڭ ئىدىيىسى يازغۇچىنىڭ سۇبيېكتىپ ئىدىيىسى ۋە ئەسەرنىڭ ئوبيېكتىپ ئىدىيىسىدىن ئىبارەت ئىككى تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. سوبېكتىپ ئىدىيە يازغۇچىنىڭ ياراتقان ئوبرازلىرى ئارقىلىق ياراتماقچى بولغان ئىدىيىسى، ئوبيېكتىپ ئىدىيىسى بولسا ئەسەردىكى ئوبراز ۋە ئوبرازلارنىڭ ئەمەلىيەتتە ئىپادىلىگەن ئىدىيىسىدىن ئىبارەت. روماندا بۇ خىل سۇبيېكتىپ ئىدىيە يازغۇچىنىڭ ئۆز ئوبرازلىرىغا بولغان مايىللىقىدا، ئەسەرنىڭ ئوبيېكتىپ ئىدىيىسى بولسا بۇ ئوبرازلارنى ئوراپ تۇرغان ماددىي ۋە مەنئىۋىي مۇھىت، سيۇژېت، دېتاللارنىڭ چىنلىقىدا ئىپادىلەنگەن. يازغۇچى روماندا ئۆزىنىڭ سۇبيېكتىپ ئىدىيىسى ۋە ئەسەرنىڭ ئوبيېكتىپ ئىدىيىسى ئارقىلىق شەكىللىنىدىغان ئەسەر ئىدىيىسىنى بەدىئىي تەشكىللەش ئەمگىكىدە بۇ ئىككى تەرەپنىڭ بىرلىك مۇناسىۋىتىگە قاتتىق كۆڭۈل بۆلگەن، بولۇپمۇ مۆھتەرەم خېنىم ئوبرازغا يازغۇچىنىڭ چىن ھېسسىياتى، مايىللىقى سىڭىپ كەتكەن بولغاچقا، ئوبرازنىڭ روماندىكى ئورنى قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر يەنىلا جانلىق، تەسىرلەندۈرۈش كۈچىگە ئىگە ئوبرازغا ئايلانغان. يازغۇچىنىڭ يەنە باشقا ئوبرازلارنى يارىتىشتا ھەرىكەت ئىدىيىگە، ئىدىيە خاراكتېرگە تەڭ دەپ قارايدىغان ئاددىيلاشتۇرۇش خاھىشىدىن، ئەخلاقىي نۇقتىدىن ئىجابىي سەلبىي ئوبرازلار لاگېرى ياساش قېلىپىدىن ھالقىشتا ئىپدىلەنگەن ئوبراز يارىتىش ئالاھىدىلىكىنىمۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە تېگىشلىك.

بۈگۈنكى ئۇيغۇر پروزىچىلىقىنىڭ مەزمۇن ۋە شەكىلدە باشقا مىللەتلەر پروزىچىلىق ئەندىزىسى تەسىرىنىڭ ساقلىنىۋاتقانلىقى ئوبيېكتىپ ھەقىقەت. «جاللات خېنىم» رومانىنىڭ مۇكەممەل بەدىئىي قۇرۇلمىسى شۇنداقلا مىللىي ئالاھىدىلىكلەرگە باي بولغان ئىپادىلەش ئۇسۇللىرى ئۇنىڭ ئىپوسلۇق خۇسۇسىيىتىنى گەۋدىلەندۈرگەن شۇنداقلا يېڭى ئەسىردىن كېيىنكى تارىخىي رومانچىلىقىمىزنىڭ ئەڭ نادىر بەدىئىي سەۋىيىسىنى نامايان قىلغان ئالاھىدىلىكى دېيىشكە بولىدۇ. روماندا بىز ھەم تارىخىي شەخسلەر بىلەن ئۇچرىشىمىز ھەم تارىخىي ۋەزىيەت، كەيپىيات، مەدەنىيەت، ئىدولوگىيە، ئۆرۈپ – ئادەتلەر بىلەن تونۇشىمىز. روماندىن بىزنىڭ ئېرىشكىنىمىز ئالدىنقىسىغا قارىغاندا كېيىنكىسىنىڭ بەدىئىي تەسىرى زورراق تۇرىدۇ. بۇ يەردە بىز شۇنى بايقايمىزكى مەزكۇر رومان باشقا رومانلارغا ئوخشاش تارىخىىي ۋەزىيەتتىكى قەھرىمان شەخسلەرنىڭ تارىخنى تەشكىللىشىدەك ئاكتىپ پائالىيەتچانلىقىلىرىغا ئەمەس، بەلكى ئوبرازلارنىڭ تارىخىي ئۇرۇنۇشلىرىغا كۆڭۈل بۆلىدۇ. بۇ خىل ئىپادىلەش ئورخۇن مەڭگۈ تاش ئابىدىلىرىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. مەڭگۈ تاش ئابىدىلىرىمىزمۇ شەخسلەر تەزكىرىسىگە بېغىشلانغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇلار تېكىستتە بەزىدە كۆرۈنۈپ، يەنە بەزىدە يوقاپ تۇرىدۇ. تېكىستە ئىزچىل تۇرىدىغىنى يەنىلا خەلق ۋە خەلق تەقدىرى، تارىخ، مەۋجۇتلۇق، ئېتىقاد، ئىرادە، ھايات ھەققىدىكى چوڭقۇر سوئاللار. بۇ سوئاللارنىڭ نېگىزىگە تەڭرى، تەبىئەت ھەققىدىكى ئەجدادلار پەلسەپىسىنى ئۈگۈنمەي يېتىش مۇمكىن ئەمەس.«جاللات خېنىم» رومانىنىڭ بەدىئىي قۇرۇلمىسىدىكى ئوبرازلارنىڭ ئورنىنى بۇنىڭغا سېلۇشتۇرۇشقا بولىدۇ. ئەسەردە بەزىدە پەيدا بولۇپ بەزىدە يوقاپ كېتىدىغان "جاللات خېنىم" ئوبرازىنىڭ ئارقىدا ئۆز خەلقى ۋە مىللىتى تەقدىرىگە، ئۆز دەۋرىگىلا ئەمەس كەلگۈسىگە مۇناسىۋەتلىك پىكىرلەرنىڭ يوشۇرۇنغانلىقى بۇ ئوبرازنىڭ تىپىكلىككە ئېرىشىشىدىكى ئىچكى ئاساس.

قىسقىسى، «جاللات خېنىم» رومانى يازغۇچى ياسىجان سادىق چوغلان ئىجادىيىتىدىكى بىر بۆسۈش خاراكتېرىدىكى ئەسەر بولۇپلا قالماي، ئۇيغۇر تارىخى رومانچىلىقىدىكى يېڭى بىر پەللە دېيىشكە ئەرزىيدىغان ئەسەر. روماندا يەنە بىزنىڭ تەتقىق قىلىشىمىز ئۈچۈن ئىجتىمائىي تارىخىي، دىنىي، پەلسەپىۋى، ھەربىي، جۇغراپىيە، فولكلور، تىلشۇناسلىق قاتارلىق نۇرغۇن مەزمۇنلار بار. بۇلارنى تەتقىق قىلىش، مۇئەييەنلەشتۈرۈش تارىخىي رومانچىلىقتىن ئىبارەت بۇ قوش جىنسلىق ژانىرنىڭ سەنئەت ۋە مەدەنىيەت رولىنى تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ چۈشىنىشىمىز ھەم بىزنىڭ مىللىي ئەدەبىي ژانىر بەرپا قىلىش ئۈچۈن ئىزدىنىشىمىزگە تۈرتكە بولالايدۇ.

ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ

تەڭرىتاغ ژۇرنىلى 2009 – يىللىق 3- سان

Tarixning yene bir yuzi

2012-05-17T22:41:20Z

Show changes

User:Admin

2012-05-17T22:20:39Z

Show changes

ئەرلىك ئاجىزلىقنىڭ بايانى

2012-05-17T21:24:17Z

يېڭى بەت

ئەرلىك ئاجىزلىقنىڭ بايانى 
 (زەئفى باھ) 
 
سەۋەبى: ئاساسلىقى مېڭە، يۇرەك، جىگەر، ئۇرۇقدان (جىنسى ئەزالارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ__ت) قاتارلىق ئەزالارنىڭ نورمالسىزلىقى سەۋەبىدىن پەيدا بولىدۇ. چۇنكى مەزكۇر ئەزالار نورمال بولسا جىما ئىشى ياخشى بولىدۇ، ئۇلاردا نوقسان كۆرۇلسە جىمادىمۇ نوقسان كۆۇرۇلىدۇ. 
مەلۇم بولغايكى، جىما قىلىش پۇتۇن جانلىقلارغا ئورتاق بولغان خۇسۇسىيەت بولۇپ كۆپىيش ئۇنىڭغا باغلىق بولىدۇ. بۇ مەنادىن ئېيتقاندا زەكەر بىلەن ئۇرۇقدان ئۇلۇق ئەزالاردىن بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. 
ئۇلۇق ئەزالار تۆت بولىدۇ. ئۇلار مېڭە، يۇرەك، جىگەر، ئۇرۇقداندىن ئىبارەت. چۇنكى جانلىقلارنىڭ كۆپىيشىدە ئۇرۇقدان مۇھىم رول ئوينىسا ئۇلارنىڭ ساغلاملىقى ۋە ھايات كۆچۇرۇشىدە قالغان ئەزالار مۇھىم رول ئوينايدۇ. 
ئالامىتى: مېڭە زەئىپلەشكەن بولسا ئادەمنىڭ جىما خاھىشى تۇۋەن بولىدۇ، جىمانى خاھلىغان تەقدىردىمۇ لەززەت تاپالمايدۇ، زەكەر بوش، كۇچسىز بولىدۇ. بەدەندىكى پەي_نېرىپلار ئاجىز بولسىمۇ زەكەردە سۇسلۇق كۆرۇلىدۇ. مېڭىنىڭ ھىس_ھەركەت سىزىمى تۇۋەن بولسىمۇ ئەرلىكتە جىزلىق كۆرۇلىدۇ. 
بەزىدە ئىگىز يەردىن يېقىلىشقا ئوخشاش تاسادىپى ھادىسىلەر بىلەن پەي زەخمىلەنسىمۇ باھ ئاجىزلايدۇ، بۇ چاغدا زەخمىلىنىش تارىخى ئۇنىڭغا گۇۋاھلىق بېرىدۇ. چۇنكى ئۇمۇمى بەدەننىڭ پەي_نېرىپلىرىنىڭ بىر_بىرى بىلەن ئالاقىسى بولىدۇ. 
باھ ئاجىزلىق پەيلەرگە سوغۇق ئۆتكەنلىكتىن بولسا بىمار قىش كۇنلىرى ۋە ھاۋا سوغۇق كۇنلەردە جىما قىلىشقا قادىر بۇلالمايدۇ، سوغۇقلۇق نەرسىلەر زەرەر قىلىدۇ. 
ئاجىزلىق بەدەندىكى ھۆللۇك سەۋەبىدىن بولسا مۇنچىغا چۇشكەندىن كېيىن جىما قۇۋىتىدە سۇسلۇق مەلۇم بولىدۇ. سوغۇق سۇ ۋە باشقا ھۆل نەرسىلەر زەرەر قىلىدۇ. 
باھ زەئىپلىكى ئىسسىقلىقدىن بولسا قىش پەسلىدە جىما ئىقتىدارى ياخشى بولىدۇ. ئىسسىق نەرسىلەر زەرەر قىلىدۇ. 
قۇرۇقلۇقتىن پەيدا بولغان بولسا، قۇرۇقلۇقتىن مىزاجى بۇزۇلغانلىققا ئالاقىدار بولغان ئالامەتلەر كۆرۇلىدۇ. ھۆللۇكنى ئاشۇرۇدىغان نەرسىلەر مەنپەئەت قىلىدۇ. جىما قىلمىسا ئەھۋالى ياخشى بولىدۇ. 
مېڭە قۇۋەتلىك بولسا بىمار جىمانى كۆپ ئارزۇ قىلىدۇ، جىمادىن لەززەت تاپىدۇ، زەكىرى قاتتىق بولىدۇ، سوغۇقلۇق، ئىسسىقلىق، ھۆللۇك ياكى قۇرۇقلۇق قاتارلىق ئامىللارنىڭ ھېچ زەرەرى بولمايدۇ. 
ئەرلىك ئاجىزلىق بۆرەك زەئىپلىكىدىن پەيدا بولغان بولسا، بىمار جىمانى ئاز ئارزۇ قىلىدۇ، جىمادىن خوشاللىق تاپالمايدۇ ياكى ئاز تاپىدۇ، كېچىدە ئالىتى قوزغۇلىدۇ. ئەمما جىمادا بوشاپ قالىدۇ، قورقۇش، ئەنسىرەشكە ئوخشاش روھى ئامىللار بولىدۇ. 
بىمارنىڭ يۇرىكى كۇچلۇك بولسا روھلۇق بولىدۇ، ئىسسىق، سوغۇقلۇق، ھۆللۇك، قۇرۇقلۇققا ئوخشاش ئامىللار جىماغا توسقۇنلۇق قىلالمايدۇ. 
بىمارنىڭ جىگىرى ئاجىز بولسا مەنىنىڭ مىقدارى ئاز بولىدۇ، جىمانى ئارزۇ قىلمايدۇ، جىمادا ماغدۇرسىزلىنىدۇ، جىگەر زەئىپلىكى ۋە جىگەر مىزاجىنىڭ بۇزۇلىشىغا ئالاقىدار بولغان ئالامەتلەر كۆرۇلىدۇ. جىگەر قۇۋەتلىك بولسا بىمارنىڭ جىما ئەھۋالى يۇقۇرىدىكىنىڭ ئەكسىچە بولىدۇ. 
ئاشقازان بىلەن بۆرەك قۇۋەتلىك بولسا جىگەرنىڭ يالغۇز قۇۋەتلىك بولىشى كۇپايە قىلمايدۇ، چۇنكى ئاشقازان بىلەن بۆرەك جىگەر ئۇچۇن خىزمەت قىلىدۇ، ئاشقازان يىمەكلىكنى پۇشۇرۇپ كەيلۇسقا ئايلاندۇرۇدۇ، ئۇنىڭدىن كېيىن جىگەر ئۇنى شۇمۇرۇپ ھەزىم قىلىپ قان ھالىتىگە كەلتۇرۇدۇ، بۆرەك قاننىڭ بۇزۇق سۇيۇقلۇقلىرىنى ئايرىپ تازىلاپ چىقىرىدۇ، ئاشقازان بىلەن جىگەر زەئىپ بولسا بۆرەككە ئۇنىڭ يامان تەسىرى بولىدۇ. جىگەرمۇ ئۆز خىزمىتىنى ياخشى بىجىرەلمەيدۇ. ئۇمۇمەن قىلىپ ئېيتىقاندا بۇ ئەزالارنىڭ خىزمىتى ئۆزئارا مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. ئۇلارنىڭ قايسى بىرىدە كېسەللىك كۆرۇلسە ئۇمۇمى بەدەندە مەلۇم كېسەللىكلەر پەيدا بولىدۇ. 
ئۇرۇقدان مىزاجى ھۆل ئىسسىق بولسا ئۇرۇقدان چوڭ، تومۇرلىرى توم بولىدۇ، تۇتۇلسا قولغا ئىسسق سىزىلىدۇ، بۇنداق مىزاجىلىق كىشى جىمادا كۇچلۇك بولىدۇ، جىمانى كۆپ ئارزۇ قىلىدۇ، مەنىسى كۆپ بولىدۇ. بالىلارنىڭ مىزاجى ھۆل ئىسسىق بولسا بالدۇر بالاغەتكە يىتىدۇ، دوسۇن مويلىرى قويۇق بولىدۇ، ئوغۇل پەرزەنتى كۆپ بولىدۇ. 
ئۇرۇقدان مىزاجى سوغۇق بولسا ئابى مەنى ئاز بولىدۇ، ئاسان بۇزۇلىدۇ، بىمارنىڭ زەكىرى ۋە ئۇرۇقدىنى كىچىك، جىمادا سۇس بولىدۇ. پۇتۇن ئەھۋالى ئىسسىق مىزاجىلىق كىشىنىڭ ئەھۋالىنىڭ ئەكسىچە بولىدۇ. 
ئۇرۇقدان مىزاجى ھۆل بولسا ئابى مەنى كۆپ، سۇيۇق بولىدۇ، زەكەر ئاسان قوزغالمايدۇ، جىنسى ئەزالارنىڭ تۇمۇرلىرى توم، يۇمشاق بولىدۇ، قول بىلەن تۇتۇپ كۆرۇلسە سوغۇق مەلۇم بولىدۇ. جىما كۆڭۇلدىكىدەك بولمايدۇ. 
ئۇرۇقدان مىزاجى قۇرۇق بولسا، ئابى مەنى ئاز، قويۇق بولىدۇ، كىچىكىپ قوغۇلىدۇ، ئەمما بىمار جىمادا كۇچلۇك بولىدۇ. 
ئۇرۇقدان مىزاجى قۇرۇق ئىسسىق بولسا، مەنى ئاز، قويۇق، رەڭگى سېرىق بولىدۇ، بىمارنىڭ دوۇسۇنىغا موي كۆپ ئۇنىدۇ، ئۇمۇمەن پۇتۇن بەدىنى مويلۇق بولىدۇ، جىمانى ئارزۇ قىلىدۇ، ئەمما كۆپ قىلالمايدۇ، كۆپ جىما قىلىسا زەرەر قىلىدۇ. 
ئۇرۇقداننىڭ مىزاجى ھۆل ئىسسىق بولسا، ئابى مەنى كۆپ، قويۇق_سۇيۇقلۇقى نورمال، رەڭگى ئاققا مايىل بولىدۇ. بىمارنىڭ دوۇسۇنى مويلۇق بولىدۇ. جىماغا مايىل بولىدۇ. كۆپ جىما قىلىسىمۇ ئۇنىڭ زەرەرى كۆپ بولمايدۇ. 
ئۇرۇقداننىڭ مىزاجى ھۆل سوغۇق بولسا، بىمارنىڭ دوۇسۇن مويى ئاز بولىدۇ. جىمانى كەم ئارزۇ قىلىدۇ، مەنىسى سۇيۇق بولىدۇ. مەنى رەڭگى كۆككە مايىل، زەكىرى بوش، قوزغۇلىشى ناچار بولىدۇ، كۆپ جىما قىلالمايدۇ. 
پەي سۇس بولسا زەكەرنىڭ قايىم بولشى سۇس بولىدۇ، زەكەر كۇچسىز، كىچىك بولىدۇ، كۆپ ھاللاردا زەكەر قايىم بولماي تۇرۇپ مەنى مېڭىپ كېتىدۇ. بۇنداق بىمار «ئەنىين» دىيلىدۇ. جىماغا قادىر بۇلالمايدۇ. بۇ كېسەللىك كىين پەيدا بولغان بولسا داۋالاشقا بولىدۇ، تۇغما بولسا، داۋانى قۇبۇل قىلمايدۇ. 
سابىت بىن قۇررىنىڭ ئېيتىشىچە بۇ كېسەللىككە گىرىپتا بولغان بىمار سوغۇق سۇغا چۆمۇلگەندە زەكىرى يېغىلسا ساقىيشتىن ئۇمىت بار ئىكەن، ئەگەر زەكەر يېغىلماي ئۆزىنى تاشلاپ تۇرسا فالەجنىڭ تۇرىدىن بولۇپ، داۋانى قۇبۇل قىلمايدىكەن. 
زەئىپلىك ئۇزۇن مۇددەت جىما قىلماسلىقتىن بولغان بولسا، بىمار دەسلەپتە جىمادا ئاجىز بولىدۇ، تەدرىجى ھالدا جىنسى قۇۋىتى ئەسلىگە كېلىدۇ. 
زەكەرنىڭ قايىم بولشى بەدەندىكى يەلدىن بولىدۇ. يەل ئىككى خىل بولىدۇ. بىرى بەدەنگە ئورۇنلاشقان ۋە پىشقان يەل بولۇپ زەكەرنىڭ قايىم بولىشى ۋە جىمانىڭ ئەمەلگە ئېشىشىدا تۇرتكىلىك رول ئوينايدۇ، مەنى كەلمىگۇچە زەكەر بوشىمايدۇ. يەنە بىرى كىچىدە پەيدا بولغان يەل بولۇپ، كېچىدە ئۇيقۇلۇقتا زەكەرنىڭ قايىم بولىشى ئۇنىڭدىن بولىدۇ، ئۇ ساختا يەل بولۇپ جىمانىڭ ئەمەلگە ئېشىشىدا تۇرتكىلىك رول ئوينىيالمايدۇ، كىچىك بالىلار ئۇخلىغاندا گەرچە ئۇلاردا جىما ھەۋىسى قوزغالمىغان بولسىمۇ زەكىرىنىڭ قايىم بولىشى ئۇنىڭدىن بولىدۇ. شۇنىڭ ئۇچۇن ئۇنىڭغا ئىشەنچ قىلغىلى بولمايدۇ، بۇنداق ۋاقىتتا جىما قىلىنسا زەكەر جىما جەريانىدا سۇسلاپ قالىدۇ. 
ئەرلىك ئاجىزلىقنىڭ ھەممە تۇرىدە مېڭە قۇۋىتىنى ساقلاشقا ئەھمىيەت بېرىلىدۇ. 
 راھەت_پاراغەتتە ئۆتۇشكە دەۋەت قىلىنىدۇ. غەم_ئەندىشىلىك ئىشلار ۋە سەۋدانى قوزغىغۇچى نەرسىلەردىن پەرھىز قىلدۇرلىدۇ. 
جىگەر، ئاشقازان، بۆرەك قاتارلىق ئەزالارنىڭ زەئىپلىكى ياكى مىزاجنىڭ بۇزۇلىشىدىن پەيدا بولغان بولۇپ، بىماردا شۇنىڭغا ئالاقىدار كۆرۇلسە شۇ كېسەللىكلەرنىڭ بابىدا سۆزلەنگەن مۇناسىپ ئىلاجلار بىمارنىڭ ئەمەلى ئەھۋالىغا قاراپ تۇرۇپ قوللىنىلىدۇ. 
ئەرلىك ئاجىزلىق زەكەر ياكى ئۇرۇقداننىڭ ئاجىزلىقدىن پەيدا بولغان بولسا، ئۇنىڭ فالەجنىڭ تۇرىدىن ئىكەنلىكى ياكى ئەمەسلىكىگە دىققەت قىلىنىدۇ. فالەجنىڭ تۇرىدىن بولسا داۋانى قۇبۇل قىلمايدۇ، فالەجنىڭ تۇرىدىن بولمىسا دەسلەپتە قەي قىلدۇرلىدۇ. 
دورىلار بىلەن بەدەندىكى شىلمىشلىق خىلىت تازىلاپ چىقىرىلىدۇ. ئۆتكۇر تەبىئەتلىك كىلىزمىلار ئىشلىتىلىدۇ. يەرلىك ئورۇن ئىسسىق تەبىئەتلىك ياغلار بىلەن ياغلىنىدۇ. 
ئەرلىك ئاجىزلىق ئابى مەنىنىڭ ۋە زەكەرنىڭ قايىم بولشىغا سەۋەپ بولىدىغان يەلنىڭ كەملىكىدىن پەيدا بولغان بولسا، مەنى كۆپەيتكۇچى، يەل پەيدا قىلغۇچى يىمەك_ئىچمەكلەر ئىستىمال قىلدۇرلىدۇ. 
مەلۇم بولغايكى، يەل ھارارەتنىڭ بەدەندىكى ھۆللۇككە تەسىر قىلىشىدىن بولىدۇ. بۇ خۇددى ھارارەت تەسىرىدە سۇدىن بۇس ئۆرلىگەنگە ئوخشايدۇ. ئەمما ھارارەت كۆپ بولۇپ كەتسە ھۆللۇكلەر خوراپ يەلنىڭ ھاسىل بولىشغا توسقۇنلۇق قىلىدۇ. 
تۇرمۇشنىڭ قىينچىلىقدىن پەيدا بولغان بولسا پاراۋانلىققا كۆڭۇل بۆلۇنىدۇ. 
<o:p>مەنبەسى: شەيخۇررەئىس ئىبنىسىنا ھەزرەتلىرىنىڭ دۇنياغا مەشھۇر تېبابەت ئەسىرى «ئەلقانۇن فىتتىب»نىڭ قولۇمدىكى ئەرەبچە نۇسخىسىدىن پەقىر تەرجىمە قىلىپ يوللىدى.

ئۇيغۇر تىبابىتى نەزىريە ئاساسلىرىدىن سۇئال جاۋاپ

2012-05-17T21:12:10Z

يېڭى بەت

- ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى دىگەن نىمە؟ 
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:12pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-char-indent-count:1.0;">قەدىمقى ئەمگەكچان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن ئەسىرلەر داۋامىدا ئىشلەپچىقىرىش كۆروشى ۋە تۇرمۇش كەچۇرۇش شارائىتى، جىسمانى سالامەتلىكنى قوغداپ نەسىلنى داۋام قىلىش ئۇچۇن ھەر خىل كىسەللىك ئاپەتلىرى بىلەن كۆرەش قىلىش جەريانىدا ھاسىل قىلغان ئەمىلى تەجىربىللىرىنىڭ ئىلمى يەكۇنى -ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى دىيلىدۇ.ئۇ ئۇيغۇر مىللى مەدنىيىتىدىكى بىر چاقناپ تۇرغان گۇھەر .
2- ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى يازما شەكىلدە قاچاندىن بىرى پەيدا بولغان ؟
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:42pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-char-indent-count:3.5;">ئىنسانىيەت پەيدا بولغاندىن تارتىپ تىبابەت تەڭلا پەيدا بولغان لىكىن ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى يازما شەكىلدە مەيدانغا كەلگىنى 2500 يىلدىن ئاشتى.
3- ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكىنىڭ ماھىتى نىمە ؟
     ئىنسانلارنىڭ تەبىئى مىزاجىنى ئاساس قىلغان ھالدا تەبىئى دورا ئوسۇملۇكلەر ۋە شىپالىق تەبىئەت جىسىملىرى بىلەن كىسەل داۋالاش ۋە  كىسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش كەسپىدىن ئىبارەت .
4-ئۇيغۇر تىبابەتچىلىگى ئاساسى نەزىريەلىرى ئىلىمى نېمىنى ئۈگۈتىدىغان  پەن؟
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:19.7pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-char-indent-count:1.5;"> ئۇيغۇرتىبابەتچىلىكى ئاساسى نەزىريىلىرى ئىلىمى- ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ تارىخىي،ماھىيىتى،ئالاھىدىلىكى ۋە ئەۋزەللىكى،ئىجتىمائىي ئورنى،تەرەققىي قىلىش جەريانى ھەمدە ئۇنىڭ تارىخىي تۆھپىللىرى،باشقا تىبابەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى شۇنىڭدەك ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ تۈپ قائىدە-قانۇنىيەتلىرىنى،كېسەللىكلەرنىڭ پەيدا بولۇش سەۋەبى،ئالامىتى ۋە ئالدىنى ئىلىش،داۋالاش ئۇسۇللىرىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;">5- ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ تارىخى
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:18pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:1.5;">ئۇيغۇر تىببى – دورىگەرلىك ئىلمى ۋەتەن تىببى دورىگەرلىك ئىلمى غەزىنىسىنىڭ موھىم تەركىۋى قىسمى. ئەمگەكچان ئۇيغۇر خەلىقلىرنىڭ قىرىنداش مىللەتلەر بىلەن بىرگە ئۇزۇندىن بۇيان كىسەللىكلەرگە قارشى قىلغان كورەشلىرىنىڭ ئومومى يەكۇنى.
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:18pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:1.5;">ئەمگەكچان ئۇيغۇر خەلقى مول مەدىنىيەت قىممەتلىك مەدىنىي مىراسلارغا ئىگە قەدىمىي بىر مىللەت. ظذ، ئۆزىنىڭ ئۇزۇن يىللىق تارىخى جەريانى ۋە كىشىلىك جەمىيەتتنىڭ ھەرقايسى دەۋىرلىرىدە ۋەتىنىمىزدىكى ھەرمىللەت خەلىقلىرى بىلەن بىرگە كورەش قىلىپ،تۇرلۇك- تۇمەن ماددى ۋە مەنىۋى بايلىقلار جۇملىدىن ئىلىم –پەن،ھونەر – سەنئەت ساھاسىدە ئاجايىپ كەشپىياتلارنى يارتىپ،جوڭخۇا مىللەتلىرىنىڭ پارلاق مەدىنىيەت غەزىنىسىنى بەرپا قىلىشتا ھەم ئاسىيا مەدىنىيتىنى ئىلگىرى سۇرۇشتە ئوزىگە موناسىپ شانلىق توھپىلەرنى قوشقان.
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;">ئۇيغۇر تىبابەتچىلكى،ئىككى مىڭ يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە. ئۇ ئەمگەكچان ئۇيغۇر خەلقلىرىنىڭ جۇملدىن ئۇلار ئارىسىدىن يىتىشىپ چىققان ئەنچى ، ئاتاساغۇن ، تىۋىپ ۋە دورىگەرلەرنىڭ سان – ساناقسىز ۋاستىلىق ياكى ۋاستىسىز ، موۋەپپىقىيەتلىك ياكى موۋەپپىقىيەتسىز تىببى تەجىربىلىرى ، دورىگەرلىك  ئىقتىدارلىرىنىڭ توپلىنىشى ، رەتلىنىشى ،ئەۋلاتتىن ئەۋلاتقا يىزىپ قالدۇرلىشى نەتىجىسىدە مەيدانغا كەلگەن ۋە راۋاجلانغان . دىمەك ئۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ،ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كورىشى ،
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;">ئىلمى تەجىربە ۋە تۇرلۇك ئاغرىق سىلاقلارغا قارتا ئىلىپ بارغان كورەشلىرى جەريانىدا يەكۇنلىگەن ئىلمى يەكۇنى . ئۇيغۇر تىبابەتچىلىك ، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تىببى - دورىگەرلىك ئىلمىنىڭ  قىسقىچە  ئاتىلىشى.
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:18pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:1.5;">ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى،ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قىممەتلىك مەدىنى مىراسلىرىنىڭ بىرى بولوپ،ظذ، ئوزىنىڭ ئۇزۇن تارىخى جەريانىدا ئەجداتلىرىمىزنىڭ غەربى زىمىدىن ئىبارەت بۇ بىپايان كەڭ زىمىندا ياشاپ،ئوسوپ، كوپىيشىدە ئاساسلىق رول ئويناشتىن تاشقىرى ھەر مىللەت خەلىقلىرىنىڭ سالامەتلىكىنى ساقلاش،كىسەللىكلەرنىڭ  ئالدىنى ئىلىش، داۋالاش جەھەتتە زور توھپىلەرنى كورسەتكەن.
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:18pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:1.5;">مىلادى 5- ئەسىردىلا،ئۇيغۇرلارنىڭ ئىلىپەلىك يىزىق قوللاغانلىق جەھەتتە كوپ تارىخى يازما ۋە ماددى پاكىتلار بار. يىزىق بولسا بىر مىللەتنىڭ مەدىنىيتىنى ئولچەشنىڭ موھىم بىر ئولچىمى.تىل تەرەققە قىلىپ موئەييەن بىر  باسقۇچقا يەتكەندە ئاندىن يىزىق پەيدا بولىدو.
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;">ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى 2500 يىلدىن ئارتۇق تارىقخا ئىگە بولوش بىلەن دۇنياغا مەشھور. بۇھەقتە مەملىكىتىمىزنىڭ يازما خاتىرلىرى،قىزىپ ئىلىنغان ئارخىلوگىيەلىك ماددى مەنبەلەر ۋە شىنجاڭدىن چەتئەللەرگە ئىلىپ كىتىلگەن يازما ماتىرياللاردا :بىرلىن،لوندون،موسكىۋا ، لىلىنگىراد ، توكيو،پارىژ قاتارلىق شەھەرلەرنىڭ تارىخى موزىيلىرىدا ئۇيغۇر تىبابەتچىلىككە ئائىت نورغون ماتىرياللار ساقلانماقتا.بۇلارنىڭ بەزىلىرى تەرجىمە قىلىنىپ ئىلان قىلىنغان بولسىمو،خىلى كوپ قىسمى تىخى تەرجىمە قىلىنىپ ئىلان قىلىنمىدى.
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:18pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:1.5;">ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى،ئادەم بەدىننىڭ بىر پۇتۇنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەش بىلەن بىرگە،تەبىئەت دۇنياسىنىڭ ھاياتلىقغا دائىم، زىچ تەسىر قىلىپ تۇرىدىغانلىغىنى ئالاھىدە كورسىتىدو. كەڭ تەبىئەت دۇنياسىنىڭ توت چوڭ ماددا (ئاناسىر ئەربەئە) يەنى ئوت، ھاۋا، سۇ ، تۇپراقتىن تەشكىل تاپقانلىغى،تەبىئەت دۇنياسىنىڭ ئۇلار زىدىيتىنىڭ نەتىجىسىدە تەرەققى قىلىدىغانلىقى ھەمدە تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئىنسانلارنىڭمو ئۇلارنىڭ دائىملىق تەسىردە بولىدىغانلىغى، ئۇلارسىز ماددىلارنىڭ يىتىلمەيدىغانلىقى، ھاياتلىق بولمايدىغانلىقىنى كورسىتىدو. توت ئاناسىر ئوخشىمىغان توت خىل خۇسۇسىيەتكە ئىگە ماددا بولوپ، ئوت قۇرۇرق ئىسسىق؛ سۇ ھول سوغوق؛ تۇپراق، قۇرۇق سوغوق؛ھاۋا ھول ئىسسىق بولىدو. ئۇلار بىر- بىرگە زىت شۇنىڭدەك بىر-بىرىنى تەقەززا قىلىدو.
6- ئۇيغۇر تىبابەت نەزىرىيە ئاساسلىرى قانچە قىسىمغا بولۇنىدۇ؟
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt 7pt;direction:rtl;text-indent:12pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-char-indent-count:1.0;">(1) تارىخى قىسمى
   (2)  تىببى ئەخلاق قىسمى
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt 7pt;direction:rtl;text-indent:6pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-char-indent-count:.5;"> (3) ئۈمۇرى تەبىئە ئىلمى 
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt 7pt;direction:rtl;text-indent:6pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-char-indent-count:.5;"> (4) ساقلىق – ساقلاش ئىلمى
 (5) كىسەللىكلەر ئىلمى 
 (6) كىسەللىك سەۋەپلىرى ئىلمى
 (7) كىسەللىك بەلگۇ – ئالامەتلىرى ئىلمى 
 (8) ئەمىلى داۋالاش نەزىرىيە ئىلمى
<h5 dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:0cm;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;">7- مەمىلىكتىمىز تەرىپىدىن ئىتراپ قىلىنغان تىبابەتلەرقايسى؟</h5>
       مەمىلىكتىمىز تەرىپىدىن ئىتراپ قىلىنغان تىبابەتلەر  --   جۇڭيى تىبابىيتى، ئۇيغۇر  تىبابىتى، مۇڭغۇل تىبابىتى، زاڭزۇ تىبابىتى دەيزۇ   تىبابىتى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت .
(2009-يىلى  دولەت ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكىنى جۇڭيى تىبابىتى بىلەن تەڭ دەرجىگە كۇتۇردى.)
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:33.95pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:2.56;">8-ئۇيغۇر تىبابەتچىلىگىنىڭ  ئالاھىدىكى ۋە ئەۋزەللىگى
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:33.6pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:2.56;">ئۇيغۇر تىبابىتى ئاساسەن ئىككى ئىشنى نەزەردە تۇتىدۇ
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:11.4pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:.87;"> (1) ساقلارنىڭ ساقلىغىنى ساقلاش يەنى ئادەملەرنىڭ تەن سالامەتلىكىنى ئاسىراش،ھەرخىل كېسەل ۋە خېيىم خەتەرلەردىن ساقلاش ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش ئۈچۈن ھاياتىنىڭ ھەرقايسى باسقۇچلىرىدا قانداق ئىشلارغا رائىيە قىلىش لازىملىغىنى،قانداق كېسەلگە يولۇقۇش ئىھتىمالى بارلىغىنى مۆلچەرلەپ ئۇنىڭ ئالدىنى ئىلىش.
<p class="MsoNormal" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:11.4pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-pagination:widow-orphan;mso-char-indent-count:.87;">(2) كېسەلنىڭ ئالدىنى ئىلىش ۋە داۋالاش.ئادەم بەدىنىدە كېسەل پەيدا بولغاندا، ئۇنىڭ دەسلەپكى باسقۇچى ياكى يۇشۇرۇن دەۋىرى، ئىككىنچى باسقۇچى،ئۈچۈنچى باسقۇچى(بۆھران )،تۆتىنچى باسقۇچىدا يەنى ساقايغاندىن كىيىن رائىيە قىلىدىغان شەرتلەرنى چىڭ تۇتۇش.
<p class="MsoBodyText" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:33.95pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-char-indent-count:2.56;">9-ئۈمۈرى تەبىئىييە دىگەن نىمە؟ ئۈمۈرى تەبىئىييە ئىلىمى دىگەن نىمە؟
<p class="MsoBodyText" dir="rtl" style="text-justify:inter-ideograph;margin:0cm 0cm 0pt;direction:rtl;text-indent:53.3pt;line-height:15pt;unicode-bidi:embed;text-align:justify;mso-line-height-rule:exactly;mso-char-indent-count:4.06;">ئۈمۈرى تەبىئىييە-ئىنسان بەدىننىڭ تەبىئىي تۈزۈلىشى ۋە ياشىشى ئۈچۈن زۆرۇر بولغان ئامىلدىن ئىبارەتتۇر.
<span lang="AR-SA" dir="rtl" style="font-size:10pt;color:black;font-family:'ALKATIP Basma';mso-fareast-font-family:宋体;mso-bidi-language:AR-SA;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:ZH-CN;mso-font-kerning:1.0pt;mso-ansi-font-size:10.5pt;mso-font-width:110%;">ئۈمۈرى تەبىئىييە ئىلىمى-ھاياتلىق بىلەن زىچ باغلىنىشلىق بولغان ھاياتلىق ئامىللىرى ئۈستىدە چۈشەنچە بىرىدىغان ھەم شۇ ئامىللار ئۈستىدە تەتقىقات ئىلىپ بارىدىغان ئىلىمدۇر.
<span lang="AR-SA" dir="rtl" style="font-size:10pt;color:black;font-family:'ALKATIP Basma';mso-fareast-font-family:宋体;mso-bidi-language:AR-SA;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:ZH-CN;mso-font-kerning:1.0pt;mso-ansi-font-size:10.5pt;mso-font-width:110%;">(داۋامى بار)

Uyghur

2012-05-17T20:48:55Z

Replaced content with "uyghur"

Show changes

ھازىرقى زامان ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ شەكىللىنىش جەريانى

2012-05-17T20:46:48Z

Created page with "ھازىرقى زامان ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ شەكىللىنىش جەريانى ئابلىز ئورخۇن مەلۇمكى تىل بىر مىللەتنى يەنە..."

يېڭى بەت

ھازىرقى زامان ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ شەكىللىنىش جەريانى

ئابلىز ئورخۇن

مەلۇمكى تىل بىر مىللەتنى يەنە بىر مىللەتتىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ئەڭ مۇھىم بەلگە . كۆپۈنچە مىللەتلەر تىللىرى ئۆز ئىچىدىن يەنە نۇرغۇن دىئالېكت ۋە شېۋىلەرگە ئايرىلسىمۇ يەنىلا بىر يېتەكچى ئەدەبىي تىل ئارقىلىق بىر ئېتنىك نام ئاستىغا ئۇيۇشۇپ تۇرىدۇ. كۆك تۈرك ۋە ئۇيغۇر مەڭگۈ تاشلىرىنىڭ كېلىشىدىن تارتىپ قېلىپلاشقان ھەمدە مەدەنىيەتلىك تۈرك خەلقلىرىگە ئورتاق ئەدەبىي تىل رولىنى ئويناپ كەلگەن قەدىمكى ئۇيغۇر تىل – مەدەنىيىتى ئاساسىدا شەكىللەنگەن تۈركىي تىل ئوتتۇرا ئاسىيادا تاكى 1924- يىلىغىچە مەۋجۇد بولۇپ تۇرۇپ كەلگەنلىكى ئۈچۈن شۇنىڭدىن كېيىنكى بىر ئەسىرلىك جەرياننى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر، ئۆزبېك مىللەتلىرىنىڭ شەكىللىنىش تارىخىدىكى يېڭى سەھىپە دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ.

مەزكۇر ماقالىدە ئۇيغۇر نامىنىڭ تارىختا مىللەت نامى سۈپىتىدە ئەمەس بەلكى تۈركىي خەلقلەر ئىچىدىكى كۈچلۈك قەبىلىۋى سىياسى كۈچىنىڭ نامى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش، 20 -ئەسىرنىڭ باشلىرىدا چارروسيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانى ئۆزلەشتۈرۈش ئىھتىياجى ۋە يېقىنقى زامان غەرب ئىلمىنىڭ تۈرتكىسىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىنى قايتا تونۇش جەريانى، ئۇيغۇرلارنىڭ تاتار جەدىتچىلىرىنىڭ تەسىرىدە يېڭى مائارىپ، يېڭىچە جۇغراپىيۋى نام ۋە ئېتنىك ناملارنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش جەريانى؛ ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن يەتتسۇ ئۇيغۇرلىرى باشلاپ بەرگەن يېزىق ئىسلاھاتى ۋە يېڭى ئەدەبىي تىل يارىتىش ۋە مىللىي مەتبۇئاتنى بەرپا قىلىش تەسىرى بىلەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ شەكىللەنگەنلىكى نۇقتىلىق سۆزلىنىدۇ.

سابىق سوۋىت ئىتىپاقى ئۇيغۇرشۇناسلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆچمەن چارۋىچىلىق تۇرمۇشى ۋە قەبىلىۋى تۇرمۇشتىن قول ئۈزۈپ بىر پۈتۈن سىياسى گەۋدىگە، يەنى ئۇيغۇر نامىغا ئۇيۇشۇش جەريانىنى 14- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا تولۇق تاماملاندى① دەپ قارايدۇ. لېكىن، بۇ قاراش مەلۇم رايون چەكلىمىلىكىگە ئىگە ئىدى. چۈنكى، قارا قىتانلارنىڭ قاراخانىيلار خانلىقىنى ۋەيران قىلىشى ۋە مۇڭغۇللارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانى بويسۇندۇرۇشى بىلەن قاراخانىيلار دەۋرىدىن باشلانغان قوچۇ ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن مۇسۇلمان ئۇيغۇرلار ئارسىدىكى توساق ئېلىۋېتىلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئېتىقاد بىرلىكى ئەمەلگە ئاشمغانىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە قارا قىتانلار ۋە موڭغۇللارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا قىلغان ھەربىي يۈرۈشلىرى ئەسلىدىكى قاراخانىيلار زېمىنىدىكى ئاھالىلەرنىڭ ئېتنىك تەركىبىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرىۋەتتى .

-11 ئەسىرنىڭ ئۆزىدىلا كاشغەر ۋە بالاساغۇننى مەركەز قىلغان قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ قەبىلە ۋە مىللەت تەركىبى ناھايىتى مۇرەككەپ ئىدى. بۈيۈك ئالىم مەھمۇد كاشغەرى «دىۋانۇ لۇغەتىت تۈرك» («قىسقارتىپ دىۋان» دېيىلىدى) تە شۇ چاغدىكى ئاساسلىق غول تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ 20 ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇلارنىڭ جۇغراپىيىلىك ئورۇنلىشىش تەرتىپىنى يازمىچە ۋە خەرىتە ئارقىلىق كۆرستىدۇ. تۈركلۈك چەك – چېگىرسى ئېنىق ئايرىلغان بۇ 20 قەبىلنىڭ پەقەت يەتتىسىنىلا ھازىرقى شىنجاڭ دائىرسىدە (توخسى، ياغما، چىگىللەر ئىلى دەرياسى بويىدا، چارۇقلار مارالبېشى ئەتراپىدا، ئۇيغۇرلار كۇچانىڭ شەرقىدىكى بەش شەھەردە، ئارامۇت ئۇيغۇر ئېلىگە يېقىن جايدا) ② كۆرسىتىدۇ. مەھمۇد كاشغەرى رۇم (ئاناتوليە) دىن تاكى جۇڭگۇ چېگرسىغىچە بولغان بارلىق تۈركىي تىللىق قەبىللەرنى ئومۇملاشتۇرۇپ ئاتىسىمۇ، لېكىن مەھمۇد كاشغەرىنىڭ 11-ئەسىردىكى مىللەت قارىشىدا تۈرك دىگەن چوڭ ئىېنتىك نام ئاستىدا يەنە ئۈچ چوڭ سياسىي كۈچ ( تۈرك، ئوغۇز، ئۇيغۇر ) بار ئىدى.

بۇلارنىڭ بىرىنچىسى تۈرك. مەھمۇد كاشغەرى بەزى سۆزلۈكلەرنى ئىزاھلىغاندا، مەسىلەن، «ئارزۇق – باشقا ، بۆلەك، ئوغۇزچە، تۈركلەر بۇنى ئازىن دەيدۇ»③ دېيىش ئارقىلىق تۈركىنى ئوغۇزلارغا قارشى قويىدۇ. «دىۋان» دا مۇنداق مىساللار خېلى بار. يەنە بىر جايدا «شۇڭا مەن تۈركلەرنىڭ ئەڭ سۆزمەنلىرىدىن، پىكىرنى ئەڭ روشەن بايان قىلالايدىغانلىرىدىن، ئەڭ زېرەكلىرىدىن، ئەڭ ئاساسلىق قەبىلىگە مەنسۇپلىرىدىن ۋە جەڭ ئىشلىرىدا ئۇستا نەيزىۋازلىرىدىن بولۇپ تۇرۇقلۇق ئۇلارنىڭ شەھەر ۋە سەھرالىرىنى باشتىن ئاياق كېزىپ چىقتىم. تۈرك، تۈركمەن، ئوغۇز، چىگىل، ياغما، قىرغىزلارنىڭ سۆزلىرىنى ۋە قاپىيىلىرىنى ئېنىقلاپ چىقىپ، ئۇلاردىن پايدىلاندىم»④ دەيدۇ. بۇ يەردە مەھمۇد كاشغەرى «تۈرك» نى بىر مۇنچە قەبىللەر قاتارىدا سانايدۇ. بىراق، «دىۋان» دا «تۈرك» سۆزىنى ئىزاھلىغاندا ئۇنىڭ بىرلىك ھەم كۆپلۈك مەنىلىرىدە كېلىدىغانلىقى، بىرلىك بولغاندا پەقەت نوھنىڭ «تۈرك» ئاتلىق ئوغلىنىلا كۆرستىدىغانلىقى، كۆپلۈك بولۇپ كەلگەندە نوھ ئەۋلاتلىرىنى كۆرستىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. مەھمۇد كاشغەرنىڭ نەزەرىدىكى تۈركلەر زادى كىم؟ مەھمۇد كاشغەرى «تۈرك» دېگەندە قەبىلىۋى تۇرمۇشتىن قول ئۈزۈپ، ئولتۇراق تۇرمۇشقا بالدۇر كۆچكەن، خاقانىيە ئۆلكىسىنىڭ مەركىزىدىكى ئەدەبىي تىلدا سۆزلىشىدىغان خەلقنى كۆرستىۋاتامدۇ؟ بۇنى تېخىمۇ ئىنچىكىلەپ تەتقىق قىلىشقا ئەرزىيدۇ .

ئىككىنچى چوڭ سىياسىي كۈچ ئوغۇزلار. مەھمۇد كاشغەرى دىۋاننى يېزىش سەۋەبى ئۈستىدە توختالغاندا «كىشىلەرنىڭ ئوغۇز تۈركمەنلىرىنى بىلىشكە ئېھتىياجى بولغانلىقى ئۈچۈن، شۇلارنىڭلا ئۇرۇقلىرىنى، ماللىرىغا باسىدىغان تامغىلىرىنىمۇ كۆرسەتتىم»⑤ دەيدۇ. «پەيغەمبىرىمىز قىيامەت بەلگىلىرىنى، ئاخىرى زامان پىتنىلىرىنى ۋە ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ مەيدانغا چىقىدىغانلىقىنى سۆزلىگەندە <تۈرك تىلىنى ئۆگىنىڭلار، چۈنكى ئۇلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئۇزاق داۋام قىلىدۇ> دېگەن ئىكەن»⑥ دەيدۇ. يەنە ئوغۇز سۆزىگە تەبىر بەرگەندە «تۈرك قەبىلىلىرىدىن بىرى، ئوغۇزلار تۈركمەنلەردۇر، ئايرىم بەلگىسى ۋە ماللىرىغا باسىدىغان تامغىسى بار. بىرىنچىسى ۋە يېتەكچىسى قىنىق، زامانىمىزنىڭ سۇلتانلىرى شۇلاردىندۇر…. »⑦ دەيدۇ.

ئورقۇن ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن ئۇزۇن مۇددەت ئۈزەڭگە سوقۇشتۇرۇپ ئاقىۋەتتە ئۇيغۇر قەبىلىلەر ئىتىپاقى تەركىبىگە كىرگەن قارلۇقلار «دىۋەن» دا ئايرىم قەبىلىلەر سۈپىتىدە ئەمەس بەلكى تۈركمەنلەرنىڭ تەركىبىگە قوشۇۋېتىلىدۇ. ئالايلۇق: «ئابا-ئاپا، ئانا، ئوغۇزچە. قارلۇق تۈركمەنلىرى بۇ سۆزنى قاتتىق (پ) بىلەن تەلەپپۇز قىلىدۇ»⑧.

«قارلۇق – ئۇلار كۆچمەن تۈركلەرنىڭ بىر گۇرۇھى بولۇپ، ئوغۇزلاردىن باشقىدۇر، ئۇلارمۇ تۈركمەن ھېسابلىنىدۇ»⑨

تۈركمەن سۆزىگە كەلگەندە «تۈركمەن – بۇلار ئوغۇزلاردۇر …. تۈركمەنلەر ئەسلىدە 24 قەبىلىدۇر…»⑩ دەپ، ئوغۇز بىلەن تۈركمەننىڭ ئارىسىغا تەڭلىك بەلگىسى قويىدۇ.

ئۈچىنچى چوڭ سىياسىي كۈچ ئۇيغۇرلار. مەھمۇد كاشغەرى ئۇيغۇر نامىغا كەلگەندە بارلىق تۈرك قەبىلىلىرىگە قارىغاندا ئالاھىدىرەك تەبىر بېرىدۇ، يەنى باشقا قەبىلىلەرگە ئوخشاش ئاددىيلا «قەبىلە» دەپ تۇنۇشتۇرماي بەلكى «بىر ئەلنىڭ نامى» دەپ ئىزاھلايدۇ. ھەممىمىزگە مەلۇمكى «ئەل» سۆزى ئۇيغۇر تىلىدا «دۆلەت، مىللەت» دېگەن ئىككى مەنىنى بىلدۈرىدۇ. دېمەك، قوچو ۋە بەشبالىغ قاتارلىق بەش شەھەرنى مەركەز قىلغان ئۇيغۇرلار دىنىي ئېتىقاد ئايرىمىچلىقى تۈپەيلىدىن قەشقەر ۋە بالاساغۇننى مەركەز قىلغان قاراخانىيلار خانلىقى تەۋەلىكى ئۇيغۇرلاردىن پەرقلەنگەندىن سىرت، قەبىلىۋى تەشكىلاتىمۇ پۈتۈنلەي پەرقلىق ئىدى. مەھمۇد كاشغەرى ئۇيغۇرلاردىكى بىۋاسىتە قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە ئىگە ئىچكى توققۇز قەبىلىنى سانىمىغان تەقدىردىمۇ تاشقى توققۇز قەبىلە ئىتىپاقىنى تىلغا ئالغان بولاتتى. «دىۋان» دا پەقەت ئۇيغۇر قەبىلىلەر ئىتتىپاقىنى تەشكىل قىلغان باسمىل، ياغما قاتارلىق بىر نەچچە قەبىلىلا تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ ئورنىمۇ ئۇيغۇر ئېلىنىڭ سىرتىدا كۆرستىلگەن. ئەپسۇسلىنارلىق يېرى شۇكى، مەھمۇد كاشغەر «دىۋان» نى يېزىشتا مۇسۇلمان بولغان تۈركلەرنى ئاساس قىلغانلىقى، ئۇيغۇر قاتارلىق مۇسۇلمان بولمىغان تۈركلەرنى، ئۇلارنىڭ ئۇرۇق – ئايماقلىرى، تاغ – دەريا، يۇرتلىرىنى يېزىشتىن پايدا يوق دەپ قارىغانلىقى ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ھەققىدە ئېنىق مەلۇمات بەرمىگەن.

11- ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيادا ئوغۇز تۈركلىرى (تۈركمەن، قارلۇق) نى ئاساس قىلغان قاراخانىيلار خانلىقى بىلەن ئۇيغۇر قەبىلىلەر ئىتتىپاقى تەشكىل قىلغان «ئۇيغۇر ئېلى» دىن ئىبارەت ئىككى ھاكىمىيەت مەۋجۇد ئىدى. قاراخانىيلار خانلىقى ئۆز ھاكىمىيەت ئىشلىرىنى بارلىق مەدەنىيەتلىك تۈركىي خەلقلەر، جۈملىدىن ئورتاق تۈركلەر ئارسىدا ئومۇملاشقان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىل ۋە ئۇيغۇر يېزىقىدا يۈرگۈزۈپ كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئېتىقاد ئايرىمچىلىقى تۈپەيلىدىن ئۇيغۇرلارنى قاتتىق يەكلەپ كەلگەن، ھەتتا مۇسۇلمان تۈرك ئارسىدا «ئادەم تاتلاشسا (ئۇيغۇرلاشسا)، قىلىچ داتلاشسا بۇزۇلۇر» دېگەن ماقالە تارقالغان. بىراق، قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ ھاكىمىيەت بېشىدىكى قەبىلە ئوغۇز قەبىلىلەر ئىتتىپاقىنىڭ تەركىبىدىكى ئەزەلدىن تۈركىي خەلقلەرنىڭ سىياسى ۋە مەدەنىي ھاياتىدا ئالاھىدە تەسىر كۆرسەتمىگەن ئادەتتىكى بىر كىچىك قەبىلە بولغانلىقى ئۈچۈن ئۆز ئالدىغا ئايرىم بىر سىياسىي، قەبىلىۋى كۈچ بولۇپ ئۇيۇشالمىدى. شۇڭا كېيىنكى مەزگىللەردە قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى بارلىق تۈركىي قەبىلە – ئۇرۇقلار ئەتراپىدىكى ئەرەب، پارسلار ۋە بۇددىست ئۇيغۇرلاردىن ئۆزىنى پەرقلەندۈرۈش ئېھتىياجى بىلەن تۈرك نامىدا ئاتىلىپ كەلدى. تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا ھۆكۈم سۈرۈۋاتقان ئەدەبىي تىل كۆكتۈركلەردىن كېيىن ئۇيغۇر قەبىلىلەر ئىتتىپاقى داۋاملاشتۇرۇپ تاكامۇللاشتۇرغان تىل بولغانلىقى ئۈچۈن، ئەرەب، پارس، سوغداقلار نەزەرىدە ئومۇملاشتۇرۇلۇپ تۈركىي تىل دەپلا ئاتىلاتتى. مۇشۇ ئەدەبىي تىلدا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان تۈرك زىيالىلىرىمۇ بۇ تىلنى بەزىدە خاقانىيە تۈركچىسى، كاشغەر تۈركچىسى دەپ ئاتىغاننى ھېسابقا ئالمىغاندا ئومۇميۈزلۈك تۈرك تىلى دەپ ئاتىدى. بۇددىزىم مۇھىتىدىكى ئۇيغۇرلار ئۆز ئەسىرىنىڭ تىلىنى تۈركچە دەپ ئاتىغاندىن سىرت، بەزىدە ئۇيغۇرچە تۈركچىسى دەپمۇ ئاتىدى. شۇ سەۋەبلىك پەقەت ئۇيغۇرلار ئىجاد قىلىپ تۈركىي خەلقلىرى ئارىسىغا ئومۇملاشتۇرغان ئۇيغۇر يېزىقىنى مەھمۇد كاشغەرى ناھايىتى ئوچۇق قىلىپ تۈرك يېزىقى دەپلا ئاتىغان⑾. دېمەك، شەھەرلەشكەن، مەدەنىيەتكە ئاكتىپ قاتناشقان بارلىق تۈركىي خەلقلەر ئۇيغۇر تىل – يېزىق ئاستىدا قېلىپلاشقان ئەدەبىي تىل ئەتراپىغا ئۇيۇشقان بولسىمۇ، بۇ تىل ئۇيغۇر تىلى دەپ ئاتالماي تۈرك تىلى دەپ ئاتالدى. بۇنىڭغا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ مەركىزىي رايوندا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزاق مۇددەت بۇددىزىم مۇھىتىدا تۇرۇپ قېلىشى سەۋەپ بولغانىدى.

14-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا ئەسلىدىكى قاراخانىيلار زېمىنىدىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ نەزەرىدە «بۇددىست، كاپىر» مەنىسىدە چۈشىنىلىپ كەلگەن ئۇيغۇر نامى قوچو ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئىسلاملىشىشى بىلەن ئىستېمالدىن قالدى. بىراق، ئۆزلىرىنىڭ يۈكسەك مەدەنىيتى، ھاكىمىيەت، يېزىق، پۈتۈك ئىشلىرى بىلەن مۇڭغۇللارنىڭ ئەتىۋارلىشىغا ئېرىشكەن قوچو ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرى يۈەن سۇلالىسى ئوردىسدا، تۆمۈرىيە ئوردىسىدا ئۇيغۇر نامىنى داۋاملىق ئىشىلتىش ئىمتىيازىنى ساقلاپ قالدى. چۈنكى بۇددا دىنىنىڭ لاما مەزھىپىدە تۇرۇۋاتقان مۇڭغۇللار ئوتتۇرا ئاسىيادىكى خەلقلەرنىڭ دىنىي ئەركىنىلىكىنى ھاكىمىيەت ئارقىلىق قوغدىغانىدى. مۇڭغۇللارنىڭ مەركىزىي ئاسىيانى بويسۇندۇرۇش ئۇرۇشىدا قوچو ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بىر تۈمەن كىشىلىك قوشۇنى تۇرشاۋۇل قوشۇن بولۇپ سەپنىڭ ئالدىدا ماڭغانىدى، بۇ قوشۇنغا قوچو بارچۇق ئارت تېكىننىڭ ئۆزى قوماندانلىق قىلغانىدى⑿. نۇرغۇن ئوقۇمۇشلۇق زىيالىلار چاغاتاي خانلىقى، ئىلخانىيلار خانلىقىنىڭ ھاكىمىيەت ئىشلىرىغا جەلپ قىلىنغانىدى. قوچو ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىدىن بارغان ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپ قىسىمى خارەزىم، ھىرات قاتارلىق جايلاردا ئولتۇراقلىشىپ قالدى. كېيىنىكى مەزگىللەردە ئۇلارنىڭ بۇ يەردىكى پائالىيەتلىرى جانلىنىشقا باشلىغان. تۇرپاندىن بارغان بىر قىسىم ئۇيغۇر قوشۇنلىرى مۇھەممەد شەيبانىخاننىڭ قوشۇنى تەركىبىدە تۈركىستان شەھەرلىرىگە ھۇجۇم قىلغان⒀. 1312- يىللىرى ئەتراپىدا ئۆزبىك خاننىڭ تاغىسى توقتاغا خان ئۆلگەندە ئۇيغۇرلاردىن بولغان باجىر توقبۇغا دېگەن كىشى تەختنى تارتىۋالغان. «كېلىن بايالىن قاتارلىقلارنى ئۆزبېك خان ئەلەيھىررەھىمەنى ئالدۇرۇپ كېلىشكە ئەۋەتتى. ئۇلار يېتىپ كەلگىچە توقتاغا خان ۋاپات بولدى. باجىر توقبۇغا دېگەن ئۇيغۇر قەۋمىدىن ئىدى، قەۋمى، قەبىلىسى كۈچلۈك ئەل ئىدى ھەمدە خاننىڭ ئاتالىقى ئىدى. كۆڭلى قارا كىشى ئىكەن، شەيتاننىڭ ۋەسۋەسىسى بىلەن خان بولدى …. »⒁

17-ئەسىردە ياشىغان ئاتاقلىق تارىخچى، خىۋە خانى ئوبۇلغازى باھادىرخان )1605-1664) «شەجەرەئى تۈرك» ناملىق ئەسىرىدە ئۆزىنى خانلىق تەخىتكە يۆلەپ چىقارغۇچىلارنىڭ ئۇيغۇر نايمانلىرى ئىكەنلىكىنى مەمنۇنىيەت بىلەن تىلغا ئالىدۇ ھەمدە خۇارسان، سەمەرقەنت، خارەزىم تەرەپلەردە نۇرغۇن ئۇيغۇرلارنىڭ پائالىيەت قىلغانلىقنى كۆپ ئورۇندا تىلغا ئالىدۇ، بولۇپمۇ ئاتىسى ئەرەب مۇھەممەدخاننىڭ قېشىدا «ئۇيغۇرلاردىن قۇربان ھاجى دىگەن كىشى بولۇپ، خاننىڭ ئۇنىڭدىن ئۇلۇغ بېگى يوق ئىدى…»، «قەدىمىي خەلق بۇ زاماننىڭ خەلقىدىن ياخشى ئىدى»، «ئۇيغۇر خەلىقىدىن قۇربان ھاجى دىگەننىڭ ئوغلى قۇلمۇھەممەد مېنىڭ ئاتالىقىم ئىدى» دەيدۇ⒂. ئوبۇلغازى باھادىرخان باشقا قېرىنداشلىرىدىن ھوقۇق تالىشىش جەريانىدا نۇرغۇن ئۇيغۇر ئۇنىڭ دۈشمەنلىرى تەرپىدىن قىرغىن قىلىنغان. خارەزىم، خىۋە، ئۆرگەنچ تەرەپلەردىكى ئۇيغۇرلار 17- ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىكى ئايرىم بىر سىياسىي كۈچ سۈپىتىدە مەۋجۇد بولۇپ تۇرۇشتىن قالغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ رايونلاردا ئۆزلىرىنىڭ ئىزلىرىنى قالدۇرۇپ كەتتى. ئۇبۇلغازى باھادىرخاننىڭ «شەجەرەئىي تۈرك» ناملىق ئەسىرىنىڭ 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا خارەزىم ۋىلايتىنىڭ ئۇيغۇر يېزىسىدا كۆچۈرۈلۈشى بۇنىڭ بىر ئىسپاتى ئىدى⒃.

بىراق، تۆمۈرىيلەر ئوردىسىدا 14- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىلا ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسى ئورنىغا مۇتلەق خاتىمە بېرىلگەنىدى. شۇڭا، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ساھەسىدىلا ئۆز ئورنىنى ساقلاپ قالغانىدى. ئەلشىر نەۋائى تۈرك شېئىرىيىتىنىڭ پىشۋاسى مەۋلانا ئەبەيدۇللا لۇتقىنى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئۇستازى دەپ تەرىپلەيدۇ.

1545-1546-يىللار ئارىلىقىدا يېزىلغان «تارىخي رەشىدى» دە ئەلشىر نەۋائىنىڭ نەسەبىنىڭ ئۇيغۇر ياخشىلىرىدىن ئىكەنلىكى تىلغا ئېلىنىدۇ. 15-ئەسىردە يېزىلغان «تارىخىي خانى» ناملىق ئەسەر ئاپتورىنىڭمۇ ئۇيغۇر باخشىلىرىغا مەنسۇپ ئىكەنلىكى ھەققىدە مەلۇمات بار. نەۋائىينىڭ «ۋەخفىنامە» ناملىق ئەسىرىدە تۆمۈرىيلەر ئوردىسىدىكى قەبىلىلەرنىڭ ئورنى كۆرسىتىلگەن بولۇپ، ئۇنىڭدا ئۇيغۇرلارنىڭ ئورنى بارلاس، ئارلات، تارخان، قىيات، قوڭرات قاتارلىق قەبىلىلەرنىڭ ئارقىغا تىزىلغان. نەۋائى تۆمۈرىيلەر ئوردىسىدا پادىشاھ ھۈسەيىن بايقارادىن قالسىلا 2- نومۇرلۇق شەخس بولسىمۇ، لېكىن ئۆز مۆھۈرىنى يۇقىرىقى قەبىلىلەر مۆھۈرىنىڭ ئاستىغا بېسىشقا مەجبۇر بولغان. بۇ ئار- نومۇسقا چىدىمىغان نەۋائى ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بەرگەن ۋە بۇ ۋەقەنى مۆھۈرنى سۇندۇرۇش ئاتالغۇسى بىلەن ئىپادىلىگەن⒄.

شىنجاڭدا بولسا قوچو ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن چاغاتاي ئەۋلادلىرى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى. ئۇيغۇرلار نامى شىنجاڭدا مىرزا ھەيدەرنىڭ «تارىخي رەشىدى» سىدە 16- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا «سېرىق ئۇيغۇر» نامى بىلەن ئەڭ ئاخىرقى قېتىم تىلغا ئېلىندى. تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن تاكى 1514-يىلى ياركەنت سەئىدىيە خانلىقى قۇرۇلغانغىچە بولغان ئىككى ئەسىر ئۇرۇش مالىمانچلىقى ئىچىدە ئۆتتى. ھاكىمىيەت بېشىدا ئولتۇرغۇچىلارنىڭ نەسەبى بىۋاسىتە چىڭگىزخانغا باغلىنىش يولى بىلەن پادىشاھلارنىڭ ئۇلۇغلۇقى، ئېسىل نەسەبلىك ئىكەنلىكى گەۋدىلەندۈرۈلىدىغان بولدى. شۇنىسى قىزىقكى، مۇڭغۇللار بىلەن تۈركىي خەلقلەرنىڭ زور يۇغۇرۇلۇشىدىن كېلىپ چىققان ئېتنىك ئۆزگىرىش مەدەنىيەتتىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپتى. چىڭگىزخان نەسلىدىن بولغان بارلىق مۇڭغۇل پادىشاھلىرىنىڭ نەسەبى ئالدى بىلەن چىڭگىزخانغا تۇتاشتۇرۇلغاندىن كېيىن تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ ئوغۇزخانغا، نوھ ئوغلى تۈرككە تۇتاشتۇرۇلىدىغان بولدى⒅.

16-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا مەختۇم ئەزەم ئەۋلادلىرىنىڭ سەئىدىيە خانلىقىغا كېلىپ تەسىر دائىرە تالىششى بىلەن يەرلىك خەلقىنڭ مىللىي ئېڭىدا يەنە بىر زور بۇرۇلۇش بولدى. ياركەنت سەئىدىيە خانلىقىنىڭ گۇمران بولۇشى بىلەن شىنجاڭنىڭ دىننىي ۋە سىياسى سەھنىسىگە ئاتالمىش سەئىد ئەۋلادلىرى چىقتى، ئۇلار يەرلىك خەلقنىڭ دىننىي قىزغىنلىقىدىن پايدىلىنىپ ئۇلارنىڭ مايىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن، ئۆز نەسەبىنى بىۋاسىتە ئەرەبلەردىن، تەسەۋۋۇپچى ئەۋلىيالاردىن ئىزدەش ۋە ئۆز نەسەبىنى زورلاپ ئەرەپ، پارسلارغا باغلاش خاھشى ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتتى. 1864-يىلى ياقۇپبەگ ھاكىمىيىتى تىكلىنىپ سەئىدىيە ئەۋلادلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا ۋە ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى تەسىرىگە زەربە بەرگەن بولسىمۇ، لېكىن بۇ چاغدا ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ مىللىي نامىنى ئاللىقاچان ئۇنۇتقانىدى.

غەربىي رايوننىڭ چىڭ سۇلالىسى تەۋەلىكىگە ئۆتۈشى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ غەربىي ئاسىيا ۋە ئەرەب، پارسلار بىلەن بىۋاسىتە ئۇچرىشىش پۇرسىتى ئازايدى. شۇ سەۋەبلىك مەدرىسلەردە ئەرەب، پارس تىللىرنىڭ ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرۇشى ۋە بۇ تىللاردا بىۋاسىتە ئەسەر يارىتىش مودىسىمۇ پەسكويغا چۈشتى. شۇڭا، ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا ئەرەب، پارس تىللىرىنى بىلىدىغان زىيالىلار ئازىيىپ، تۈركىي تىلغا بولغان ئېھتىياج ھەدەپ كۈچەيدى، شىنجاڭدا تۈركىي تىلنىڭ قايتا گۈللىنىش دەۋرى 18-19-ئەسىرلەردە بارلىققا كەلدى. نۇرغۇن تارىخىي، ئەدەبىي، دىننىي ئەسەرلەر تۈركىي تىلىغا تەرجىمە قىلىندى، تۈركىي تىلدا نۇرغۇن ئەسەرلەر يارىتىلدى، بۇ دەۋردە تۈركىي تىلدا يارىتىلغان ئەسەرلەر ھەر قانداق دەۋردىكىدىن كۆپ بولدى، بۇنىڭغا يۈزلەپ مىساللارنى كەلتۈرۈش مۇمكىن. ئاڭ ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىمۇ مەلۇم بۇرۇلۇش بولدى. ئەنئەنىۋى تېمىلاردىن رىئال تېمىلارغا مۇراجئەت قىلىنغان بىلال نازىم، سىيىت مۇھەممەد قاشى، ئابدۇرېھىم نىزارى قاتارلىق بىر تۈركۈم ئەدىبلەر، ئۆز تارىخىغا يېڭىچە نەزەر بىلەن قارىغان موللا مۇسا سايرامى، مۇھەممەت سادىق قەشقەرى قاتارلىق تارىخچىلار يېتىشىپ چىقتى. بۇ ئۇيغۇرلار ئارىسىدا رېئال ئېھتىياج تۈپەيلى ئويغانغان ئىستىخىيىلىك بۇرۇلۇش ئىدى. شۇ سەۋەبلىك ئۇيغۇرلار بۇنىڭدىن سەل كېيىن كىرگەن تاتار جەدىتىچىلىرىنىڭ تەسىرىنى ناھايىتى تېزلا ئۆزلەشتۈرىۋالدى.

ئوتتۇرا ئاسىيادا ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ غەلبە قازىنىشى بىلەن تۈركىستان مۇختارىيىدە مىللىي چېگىرىلار ئايرىلىپ تۈركىي خەلقلەرگە، جۈملىدىن 1924-يىلى ئۆزبىك نامىنىڭ، 1936-يىلى قىرغىز نامىنىڭ بېرىلىشى بىلەن ئىلگىرىكى مەدەنىيەت ۋە سىياسى بىرلىك تۈپتىن بۇزۇلدى. 1921-يىلى 6-ئاينىڭ 21-كۈنى يەتتسۇ ئۇيغۇرلىرى مەشھۇر سىياسىئون، جامائەت ئەربابى ئابدۇللا روزىباقىيېفنىڭ تەشەببۇسى بىلەن تاشكەنتتە ئۇيغۇر نامىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ ئۇنى تارانچى، قەشقەرلىك، ئالتەشەھەرلىك، خوتەنلىك، تۇرپانلىق دېگەندەك ناملارنىڭ ئورنىغا دەسسەتتى. ئابدۇللا روزىباقىيېف بۇ نامنى ئەسلىگە كەلتۈرگەندە ئەينى چاغدىكى جىددى سىياسىي ئېھتىياجىنى كۆزدە تۇتقانىدى، يەنى يەتتىسۇ ۋە ئىككى دەريا ئارلىقىدىكى قېرىنداشلار ئارىسىدا تارنچى، قەشقەرلىك، ئالتەشەھەرلىك دىگەندەك ئېغىر بۆلۈنمىچلىك مەۋجۇد بولغانلىقى ئۈچۈن، چار پادىشاھنىڭ مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى بىرلىك سەپ ھاسىل قىلشقا مۇمكىن بولماي قالغانىدى. ئابدۇللا روزىباقىيېف ئۇيغۇر نامى ئۇنتۇلۇپ شۇنچە ئۇزۇن زامانلاردىن كېيىن بۇ نامنى قانداقسىگە قايتا تۇنۇپ قالدى؟

ئىمپېراتور پېتىرنىڭ كېڭەيمىچىلىكىدىن كېيىن رۇسىيە ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ زېمىنلىرىغا، ئوتتۇرا ئاسيادىكى بۇخارا، خىلۋە، قوقان خانلىقلىرىغا ھەدەپ كېڭەيمىچىلىك قىلشقا باشلىدى. كېڭەيمىچىلىك ئۇرۇشىنىڭ ئوڭۇشلۇق بولۇشى ئۈچۈن چار پادىشاھ ھۆكۈمىتى ئىمپېرىيە پەنلەر ئاكادېمىيسى قارمىقىدا جۇغراپىيە ئىلمىي جەمئىيىتىنى قۇردى. مەزكۇر جەمئىيەت ئەزالىرى كېڭىيىش نىشان قىلىنغان رايونلارغا ئىلمىي تەكشۈرۈشكە بېرىپ چار پادىشاھ ھۆكۈمىتىنى قىممەتلىك ماتېرىياللار بىلەن تەمىنلىدى. بۇ ماتىېرىياللار ئۆز نۆۋىتىدە يەنە نۇرغۇن ئارخىئولوگىيە، ئېتنوگرافىيە، مىللەتشۇناسلىق ماتېرىياللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغانىدى. شۇڭا، پۈتۈنلەي ھەربىي ئاخبارات ئىگىلەش مەقسىتىدە كەلگەن چوقان ۋەلىخانوفىنڭ ئېلى ۋە ئالتەشەھەر تەرەپتىن توپلىغان ماتېرىياللىرىنىڭ ھايال ئۆتمەيلا ئوتتۇرا ئاسيانى چۈشىنىش ئىستىكىدە كۆز تىكىپ تۇرغان ئېنگىلىز،گىرمانلار تەرپىدىن تەرجىمە قىلىنىشى ۋە غەربتە قاتتىق زىلزىلە قوزغىشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس ئىدى⒆. چوقان ۋەلىخانوف ئىلى ۋە ئالتەشەھەرلىك ئاھالىسىنى بىرەر ئىنتىك نام بىلەن ئاتىسىمۇ، لېكىن ئۇيغۇرلار ياشىغان جايلارنىڭ ئورنىنى كۆرسىتىپ بەرگەنىدى. خەنزۇ مەنبەلىرىگە پۇختا ئاكىنىف بىچۇرىننىڭ «قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مىللەتلەرگە دائىر ماتېرىياللار» ناملىق تۆت توملۇق تەرجىمە ئەسىرىنىڭ نەشىر قىلىنىشى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئېتنىك قاتلىمىنى يورۇتۇپ بېرىشتە بىرىنچى قول ماتېرىيال بولۇپ قالغانىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە شىنجاڭ، دۇنخۇاڭ، مۇڭغۇلىيەلەردىن زور تۈركۈمدىكى ئۇيغۇرچە مەڭگۈ تاش، يازما ماتېرىياللارنىڭ تېپىلىشى ۋە مالوف، رادلوف، بارتولد، تىخونوف قاتارلىق تۈركولوگلارنىڭ بۇ ھەقتىكى تەتقىقات نەتىجىلىرى ئابدۇللا روزىباقىيېفنى قاتتىق سۆيۈندۈرگەنىدى. يۇقارقى كىشىلەرنىڭ تۈركولوگيە ساھەسىدىكى ئىلمىي ئىزدىنىشلىرى ھازىرقى كۈندە پۈتۈنلەي ئىلمىي ئەمگەك سانالسىمۇ، ئەينى ۋاقىتتىكى ئەھمىيىتى چار رۇسىيىنىڭ ئوتتۇرا ئاسيانى بويسۇندۇرۇشىغا ئاساس سالغانلىقدا ئىدى.

ئۇيغۇر نامى گەرچە 1921-يىلى تاشكەنتتە ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، لېكىن بۇ نامنى بىردىنلا ئۇيغۇرلارغا ئومۇملاشتۇرۇش قىيىنغا چۈشتى. چۈنكى، شۇنىڭغىچە شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدا ياشىغۇچى تۈركىي خەلقلەر مەدەنىيەت جەھەتتە تۈركىي تىل دېگەن ئورتاق ئەدەبىي تىل بىلەن باغلىنىپ تۇرسىمۇ، لېكىن ئۇلاردا ئېنىق مىللەت ئۇقۇمى مەۋجۇت ئەمەس ئىدى. يەتتسۇ ئۇيغۇرلىرىدىن يېتىشىپ چىققان تۇنجى مەرىپەتچى نەزەر خوجا ئابدۇسەمەتوف (ئۇيغۇر بالىسى) ئۇيغۇرلاردا تۇنجى بولۇپ ئۇيغۇر نامىنى ئىشلەتكەن (1911- يىلى) كىشى بولسىمۇ، لېكىن 1914-يىلى ئالتەشەھەر ئاھالىسنىڭ مىللىي ئېڭىنى تەكشۈرۈپ قانائەتلىنەرلىك جاۋاپقا ئېرىشەلمىگەن، ئەكىسچە ئۇلاردىن «مىللىتىڭىز نېمە؟» دېگەن سوئالغا «مۇسۇلمان ئىبراھىم خەلىلۇللانىڭ مىللىتى، چەنتۇ»⒇ دېگەندەك جاۋابلارغا ئېرىشكەن .

ئەمەلىيەتتە ئابدۇللا روزىباقىيېفنىڭ ئىدىيىسىگە تەسىر كۆرسەتكەن تۇنجى كىشىمۇ نەزەر خوجا ئابدۇسەمەت بولغان. چۈنكى، نەزەر خوجا ئابدۇسەمەت ئورېنبوگدا 1908-يىلىدىن باشلاپ چىقىشقا باشلىغان يېرىم ئايلىق ژۇرنال «شۇرا» دا 1909-يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇرلار ھەققىدە ماقالە ئېلان قىلشقا باشلىغان. ئۇ 1911-يىلىدىن باشلاپ ئۆزىگە «ئۇيغۇر بالىسى» دەپ تەخەللۇس قويغان بولسىمۇ، «شۇرا» غا يازغان ماقالىلىرى ئۆزىگە ئەڭ تونۇشلۇق بولغان ئىلى ۋە يەتتسۇ ئۇيغۇرلىرى ھەققىدە بولغاچقا، ئۇلارنى ئالتەشەھەرلىك ئۇيغۇرلىرىدىن پەرقلەندۇرۇش ئۈچۈن ئىزچىل تۈردە تارانچى دەپ ئاتىغان. ھەتتا قۇمۇل، تۇرپان ئۇيغۇرلىرىنىمۇ تارانچى دەپ ھېسابلىغان(21).

نەزەر خوجا ئابدۇسەمەتوفنىڭ ئۇيغۇر نامىنى قوبۇل قىلىشى تاسادىبىي ئىش ئەمەس. چۈنكى، تاتارلاردا 1905- يىلىدىكى رۇسىيە ئىنقىلابىدىن كېيىن يېڭى تەرەققىيات پۇرستىگە ئېرشكەن جەدىتچىلىك ھەركىتىنىڭ گۈللىنىشى بىلەن 1918-يىلىنڭ ئاخىرىغا قەدەر 63خىل گېزىت، 34خىل ژۇرنال نەشىر قىلىنغانىدى(22). مانا بۇ گېزىت، ژۇرناللار رۇسىيە مۇسۇلمانلىرى، بولۇپمۇ تاتار جەدىتچىلىرىنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك پائالىيەت سورۇنى ئىدى. مەتبەئەچىلىك ئىشلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشغا ئەگىشىپ نەشىرىياتچىلىق ئىشىلىرىمۇ زور تەرەققىياتلارغا ئېرىشتى. گېزىت ژۇرناللاردا دىننىي، ئىجتىمائىي ماقالىلەر بېسىلغاندىن سىرت، تۈركىي خەلقلەرنىڭ تارىخ، مەدەنىيىتىگە دائىر تۈرلۈك ماقالىلەر بېسىلىپ چىقتى. زەكى ۋەلىدى توغان قاتارلىق داڭلىق تۈركولوگلارنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە تارىخي ھەققىدىكى ئۇچۇرلىرى نەزەر خوجا، لاتىپ ئەنسەرى قاتارلىق ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ زېھنىنى ئۇرغۇتتى. دېمەك، تاتار مەتبۇئاتى نەزەر خوجىغا ئوخشاش زېھنى ئويغاق نۇرغۇن زىيالىلارنىڭ يېڭى زامان مەدەنىيىتىنى ئۆگىنىدىغان ئەڭ ياخشى مەكتىپىگە ئايلاندى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارمۇ قولىغا قەلەم ئېلىپ «شۇرا»، «ۋاقىت»، «تىل يارتىش» لاردا ئۆز خەلقىنىڭ ھاياتىدىن خەۋەرلەرنى بەردى. «شۇرا» نىڭ 1910-يىلىدىكى بىر ساندا ئۇيغۇر بالىسىنىڭ «ئۇيغۇرلارنىڭ بىردىن بىر كونا ئەسىرى، ئۇلۇغ ئەسەر (قۇتادغۇبىلىك) نى (شۇرا) سەھىپىلىرىدە چىقىرىپ تۈرك قېرىنداشلىرىنى خۇشال قىلىشقا بولماسمۇ» دەپ مۇراجئەت قىلدى. يەنە شۇ ساندا ئۇ «شۇرا» ژۇرنىلىدىن پانتۇسوفنىڭ ئۇيغۇر تارىخى ھەققىدىكى بىر ئەسىرى ھەققىدە ئۇچۇر بېرىشنى ئۆتۈنگەن. نەزەر خوجا ئابدۇسەمەتوفنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى مەلۇماتى 1910-يىلىدىن سەل بۇرۇن باشلانغان بولسا كېرەك .

بۇلاردىن باشقا «شۇرا» ژۇرنىلى ۋە «ۋاقىت» گېزىتىدە ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئەڭ كۆپ مەلۇمات بەرگەن كىشى ئاتاقلىق تاتار ئالىمى، سەيياھ نوشۇرۋان يائۇشېف بولدى. ئۇنىڭ مەتبۇئات ھاياتى سەل كېيىنىرەك، يەنى 1914-يىلىدىن كېيىن باشلانغان بولسىمۇ، لېكىن 1914-يىلىنىڭ ئاخىرىدىن 1917-يىلنىڭ بېشىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىلى ۋادىسى ۋە ئالتەشەھەر ساياھىتىدىن يازغان ماقالىسى ئاز كەم 100 پارچىگە يېتىدۇ. نۇشۇرۋان يائۇشېفىنڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئومۇميۈزلۈك تۈرك تارىخىنى يېزىشقا پايدىلىق قوليازمىلارنى، جۈملىدىن «تارىخىي رەشىدى» نى تېپىش بولغاچقا، ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرىكى ئۇيغۇرلار تارىخى ھەققىدە مەلۇمات ئېلىشقا ئۈلگۈرمەي قالغان. شۇڭا، ئۇ ئىلى ۋە ئالتە شەھەر ئاھالىسىنى بىردەك «ئالتەشەھەر تۈركلىرى، چىننىي تۈركىستان تۈركلىرى» دەپ ئاتالغان. ئۇنىڭسىزمۇ ئۇنىڭ ئورتاق تۈرك تىلى، ئورتاق تۈرك مەتبۇئاتى، يېڭىچە مائارىپ يارىتىش غايىسى بارلىق غايىلىرىنىڭ مېغىزى بولغاچقا، تۈركىي خەلقلەرنى ئۇششاق ئېتنىك گۇرۇپپىلار بويىچە ئاتىشىنى ئانچە ياقتۇرۇپ كەتمىگەن. شۇڭا، ئۇنىڭ ئۇيغۇر ھاياتىدىن ئېلىنغان شۇنچە كۆپ ماقاللىرى ئىچىدە ئۇيغۇر ئاتالغۇسى ئاساسەن ئۇچرىمايدۇ.

نوشۇرۋان يائۇشېف تارىخىي قوليازمىلىرىنى ئىزدەشتە كۆڭۈلدىكدەك نەتىجىگە ئېرىشەلمىگەن بولسىمۇ، لېكىن ئالتەشەھەرلىك خەلقنىڭ تۇرمۇشىنى ئۆگىنىش ئارقىلىق توپلىغان جەمئىيەت تەكشۈرۈش ماتېرىياللىرى پەۋقۇلئاددە قىممەتلىكتۇر. جەنۇبي شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلار ھاياتىدىن بەرگەن مەلۇماتلىرى بۈگۈنكى كۈنلۈكتە ئەينى دەۋر ئۇيغۇر روھىيىتىنى چۈشىنىشتە تېپىلغۇسىز مەنبە بولۇپ تۇرماقتا. چوقان ۋەلىخانوفنىڭ 1857-يىلىدىكى تەكشۈرۈشىدە ئالتەشەھەر ئاھالىسىنىڭ ئۆزبىكلەرنى «ئەنجانلىق» دەپ ئاتايدىغانلىقى، نوشۇرۋان يائۇشېفنىڭ تەكشۈرۈشىدە ئالتەشەھەرلىكلەرنىڭ «ئەنجانلىق» نى مىللەت نامى سۈپىتىدە چۈشىنىدىغانلىقى بايان قىلىنىدۇ.

ئۇيغۇرلار شۇ چاغقىچە ئۆزلىرىنى كىچىك دائىرىدە قەشقەرلىك، خوتەنلىك دەپ ئاتىغاندىن سىرت، ئۆزى ياشاۋاتقان رايونلارنى چوڭ دائىرىدە نېمە دەپ ئاتىغان ؟

«تارىخىي رەشىدى»، «تارىخىي ھەمىدى» قاتارلىق نوپۇزلۇق ئەسەرلەردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىيەتتىن كېيىنكى جۇغراپىيىلىك چۈشەنچىسدە ئىككى دەريا ۋادىسىنى مەركەز قىلغان رايونلار تۈركىستان دەپ، شەرقىي چاغاتاي خانلىقى ھۆكۈمىرانلىق قىلغان رايونلار ئالتەشەھەر، يەتتەشەھەر، موغۇلىستان دەپ، كۇچارنىڭ شەرقىدىكى تۇرپاننى مەركەز قىلغان قەدىمكى قوچو ئىدىقۇت خانلىقىنىڭ زېمىنى ئۇيغۇرستان ۋىلايىتى(23) دەپ ئايرىلغان.

چىڭ سۇلالىسى شىنجاڭنى ئۆز ئىلكىگە ئالغاندىن كېيىن مۇغولستان نامى ئۇنتۇلۇپ، ئالتەشەھەر، يەتتەشەھەر دېگەن ناملار ئىشلتىلشكە باشلاندى. 1759-يىلىدىن كېيىن بۇ جاي شىنجاڭ دەپ ئاتالغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ نامى ھۆكۈمەت ھۆجەتلىرىدىلا ئىشلىتىلدى. چۈنكى، 1864-يىلىدىن 1878-يىلغىچە ھۆكۈم سۈرگەن ياقۇپبەگ ھاكىمىيىتى ئالتەشەھەر، يەتتەشەھەر نامىنىڭ ئومۇمىلىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، شىنجاڭ نامىنىڭ ئىزچىل ئىشىلتىلىشىگە ئىمكانىيەت بەرمىگەن ئىدى. ياپون ئالىمى ئوئىشى شىئىنىچىرۇ نوشۇرۋان يائۇشېفىنىڭ ماقالىلىرىگە يەرلىك ئۇيغۇر ئاھالىسى دەرھال ئىنكاس قايتۇرمىغان بولسىمۇ، 1933-يىلى قەشقەر، خوتەنلەردە يۈز بەرگەن ئىنقىلابلار ۋە ئۇلار ئىشلەتكەن جۇغراپىيىلىك نام ۋە مىللەت ناملىرى يۇقىرىدىكى تاتار جەدىتچىلىرىنىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ نەتجىسى، دەپ قارايدۇ(24).

ئۇيغۇر نامىنىڭ ئەسلىگە كېلىشى ۋە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ شەكىللىنىش جەريانى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تاتار جەدىتچىلىرى قوزغىغان يېڭىچە مائارىپ ۋە يېڭى زامان مەدەنىيىتى بىلەن ئۇچرىشىشى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك. نوشۇرۋان يائۇشېفىنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىغا تاتارچە گېزىت – ژۇرناللارنىڭ كىرىشى 1910- يىللاردىن باشلانغان بولسا كېرەك. ئۇ ئاقسۇدىكى سەپىرىدە «بۇ يەردىكى خەلق گېزىت ئوقۇمايدۇ، ئوقۇغان تەقدىردىمۇ ئۇرۇش خەۋەرلىرىنىلا كۆرىدۇ» دەپ يازغان بولسىمۇ، لېكىن نېمە گېزىت ئوقۇيدىغانلىقىنى ئېنىق يازمايدۇ. قەشقەردىكى مەدەنىي ئەھۋال ھەققىدە يازغاندا «قەشقەر خەلقى ئارسىدا گېزىت ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانى كۆپەيدى» دەيدۇ- يۇ، قانداق گېزىتلارنى ئوقۇيدىغانلىقى ھەققىدە ئېنىق مەلۇمات يوق. 1916- يىلى خوتەندىن يوللىغان مەلۇماتىدا پۈتكۈل خوتەن تەۋەسىدە قۇربان ھاجى ۋە موللا …دېگەن ئىككى كىشىنىڭلا تېخى گېزىت، ژورنال ئوقۇشقا باشلىغانلىقىغا تۆت – بەش يىل بولغانلىقىنى يازىدۇ. بۇ گېزىت – ژۇرناللارنىڭ ئىسمى ئېنىق يېزىلمىسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ كۆپ بولغاندا ئۈچ – تۆت خىل تاتارچە گېزىت، ژورنالغا يېزىلىدىغانلىقى ئېنىق يېزىلغان. دېمەك خوتەنگە تاتار جەدىتچىلىرىنىڭ تەسىرى 1910-يىلى يېتىپ بارغان.

شۋېت مىسسىئونېرلىرىنىڭ شىنجاڭدىكى پائالىيىتى 1897-يىلىدىن باشلانغان. ئۇلارنىڭ قەشقەردە رەسمىي باسمىخانا ئېچىپ تۈرلۈك تۈركىيچە باسما بۇيۇملارنى كۆپلەپ نەشىر قىلىشى 1901-يىلىدىن باشلانغان بولسىمۇ، لېكىن 1915-قەشقەردە بىرەر ئايدەك تۇرغان نوشۇرۋان يائۇشىف بۇ ھەقتە ھېچقانداق ئۇچۇر بەرمىگەن. مەيلى قانداقلا بولمىسۇن شىۋېت مىسسىئونېرلىرىنىڭ شىنجاڭغا مەتبەئە بۇيۇملىرىنى ئەكىلىپ زامانىۋى تېخنىكا بىلەن دىننىي ماتېرىياللار، تارىخىي، ئەدەبىي ئەسەرلەر، تۈرلۈك دەرسلىكلەر ۋە باشقا ماتېرىياللارنى نەشىر قىلىپ تارقىتىشى 1924-يىللاردا يۇقىرى پەللىگە چىققان، بەزى كىتابلار ھەتتا قايتا – قايتا بېسىلغان، بەزى كىتابلارنىڭ تىراژى مىڭدىن ئېشىپ كەتكەن. شۋېت مىسسئونېرلىرى كۈنسېرى ئېشىۋاتقان جىددىي ئېھتىياجىنى نەزەردە تۇتۇپ 1929- يىلى «كىتابى ئىلمى ئىملا» دېگەن ئىملا لۇغىتىنى تۈزۈپ نەشىر قىلغان ۋە بارلىق باسما بۇيۇملارنىڭ ئىملاسى مۇشۇ قائىدە بويىچە قېىپلاشتۇرۇلغان .ئىملا لۇغىتىدە جانلىق تىلدىكى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاجىزلىشىش ھادىسىسى ئېتىبارغا ئېلىنماي تۈركىي تىلنىڭ ئەنئەنىسى ئۆز پېتى ساقلاپ قېلىنغان. شۇ سەۋەبتىن بۇ تىل ئۇيغۇر تىلى دەپ ئاتالماي، بەلكى شەرق تۈركچىسى، ئالتەشەھەر تۈركچىسى دېگەندەك ناملار بىلەن ئاتالغان. مەشھۇر ئۇيغۇرشۇناس ئالىم گۈننار ياررىڭ ئەپەندىمۇ بۇ تىلنى ئۇيغۇرچە دەپ ئاتاشقا ئىزچىل قارشى تۇرۇپ كەلگەن. بۇ ئەمەلىيەتتە سوۋېت ئىتتىپاقىدا باش كۆتۈرىۋاتقان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي خەلقلەرگە ئورتاق تۈركىي تىل ئەنئەنىسىدىن چەتلەپ، يېڭى سۈنئىي تىللارنى يارىتىپ بېرىشكە قارشى ئىلىم كۈرىشىنىڭ مەھسۇلى ئىدى. شۇ سەۋەبلىك تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا خېلى چوڭقۇر يىلتىز تارتقان تۈركلۈك ئىدىيسى ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ غەلبە قىلىشى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىدا تولۇق بەربات قىلىنغان بولسىمۇ، شىنجاڭدا تاكى 1937-يىلى شۋېت مىسسىئونېرلىرى قوغلاپ چىقىرىلغانغا قەدەر داۋاملاشتى. شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئۇيغۇر نامىنى رەسمىي ئېنتىك نام سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش خېلى ئۇزاققا سوزۇلدى. شۇڭا، ھازىرقى زامان ئۇيغۇرلىرىنىڭ شەكىللىنىشى يەنىلا يەتتسۇ ئۇيغۇرلىرى باشلامچىلىق بىلەن ياراتقان يېڭى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ بارلىققا كېلىشىدىن ئايرىپ قالغىلى بولمايدۇ. ئوتتۇرا ئاسىيادا مىللىي جۇمۇرىيەتنىڭ پەيدا بولۇشى بىلەن پەقەت شۇ مىللەتكىلا خاس ئايرىم ئەدەبىي تىل يارىتىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلدى . ئۇيغۇر، ئۆزبىك خەلقلىرى ئارىسىدىكى مىللىي پەرق روشەن ئايرىلىپ چىقمىدى.

سوۋېت ئىتتىپاقىدا يېڭى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ مەيدانغا كېلىشى 1920- يىلى تۇنجى جۇمھۇرىيەتلىك گېزىت «كەمبەغەللەر ئاۋازى»نىڭ نەشر قىلىنىشى بىلەن باشلاندى. گېزىت يۈزىدە باشلانغان ئىملا ۋە يېزىق مەسىلىلىرى ھەققىدىكى تارتىشمىلار نەتىجىسىدە 1925- يىلى7- ئاينىڭ 18- كۈنى ئالمۇتىدا ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىلىرىنىڭ تۇنجى قېتىملىق كېڭىشى چاقىرىلدى. يىغىندا ئۇيغۇرلار شۇ چاغقىچە ئىشلىتىپ كەلگەن ئەرەب يېزىقى ئىسلاھ قىلىنىپ 27 ھەرپلىك يېڭى ئۇيغۇر يېزىقى مەيدانغا كەلگەن. بۇ تاتار جەدىتچىلىرىنىڭ تاتار يېزىقىنى ئىسلاھ قىلىشىدىن بەش يىلكېيىنكى ئىش ئىدى. بۇ سوزۇق تاۋۇشلار ئۈچۈن ئايرىم بەلگە بولماسلىق ئەھۋالىغا خاتىمە بېرىلىپ ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخىدا غايەت زور بۇرۇلۇش ياسىدى. ھازىرقى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى ھەمزىلىك سەككىز سوزۇق تاۋۇشنىڭ مەيدانغا كېلىشى ئەنە شۇنىڭدىن باشلانغان بولسىمۇ، بۇ ھەمزىلىك سوزۇق تاۋۇشلار 1920 – يىلىدىكى تاتار يېزىقى ئىسلاھاتىدىلا پەيدا بولۇپ بولغانىدى. 

-1926 يىلى موسكۋادا س س س ر ئەللىرىنىڭ مەركىزىي نەشرىياتى تەرىپىدىن ئۇيغۇر ئالىمى، شائىر ئابدۇلھەي مۇھەممەدىينىڭ «ئۇيغۇرچە يېزىق يوللىرى» دېگەن كىتابى نەشردىن چىقتى. بۇ ئۇيغۇر تارىخىدىكى تۇنجى ئىملا لۇغىتى ئىدى. بۇنىڭغا ئابدۇللا روزىباقىيېف كىرىش سۆز يازغان بولۇپ، ئىملا پرىنسىپى ھەققىدە ھېچقانداق سىياسىي خاھىش ئېيتىلمىغان 25. بەلكى يېڭىدىن يارىتىلىدىغان ئەدەبىي تىلنىڭ «پەرغانە، يەتتىسۇ، قەشقەر، غۇلجا، تۇرپان قاتارلىق جايلاردىكى خەلق ئەدەبىياتى ۋە تىل خەزىنىلىرىگە ئاساسلانغان» تىل بولۇشى كۈچەپ تەكىتلەنگەن.

نېمىشقىدۇر، شۇنىڭدىن ئىككى – ئۈچ يىل ئۆتۈپ ئابدۇلھەي مۇھەممەدىينىڭ «ئۇيغۇرچە يېزىق يوللىرى»غا ھۇجۇم باشلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملاسىنى قايتا بېكىتىش ھەققىدىكى كۈرەش باشلىنىپ كەتكەن. 1928- يىلى سەمەرقەنتتە چاقىرىلغان پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرىنىڭ تۇنجى قېتىملىق ئىملا كېڭىشىدە پۈتكۈل ئۇيغۇرلار (قەشقەر، ياركەنت، خوتەن، دولان، ئاقسۇ، ئۇچتۇرپان، قۇمۇل ھەم ئىلى ئۇيغۇرلىرى)نىڭ تىلى بىر دېگەن خۇلاسە چىقىرىلغان بولسىمۇ لېكىن ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملاسىنى قايسى پرىنسىپتا بېكىتىش مەسىلىسىدە تاكى 1930- يىلى 5- ئايدا 2- نۆۋەتلىك تىل – ئىملا قۇرۇلتىيى ئېچىلغىچە ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئوتتۇرىسىدا قاتتىق دەتالاش بولغان26. بۇ دەتالاش ئاساسلىقى قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى ئەنئەنىسىگە ۋارىسلىق قىلغان ئاساستا يېڭى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملاسىنى مورفورولوگىيىلىك پرىنسىپ ئاساسىدا تۈزۈش بىلەن فونېتىكىلىق پرىنسىپنى ئاساس قىلغان جانلىق تىلغا تارتىش ئۈستىدە بولغان. ئابدۇلھەي مۇھەممەدى، لاتىپ ئەنسەرى، قادىر ئاشۇروف قاتارلىق زىيالىيلار مورفولوگىيىلىك پرىنسىپنى ئاساس قىلىش پرىنسىپىدا چىڭ تۇرغان بولسىمۇ لېكىن كۈنسېرى كۈچىيىپ بېرىۋاتقان سىنىپىي كۈرەش ئۇلارنى ئۆز مەيدانىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر قىلغان. بۇ ھەقتىكى بەس – مۇنازىرىلەر ئۇيغۇرچە«شەرق ھەقىقىتى»ژۇرنىلى بىلەن «قىزىل تۇغ» گېزىتلىرىدە بېسىلىپ تۇرغان.
-1936 يىلى ئالمۇتىدا چاقىرىلغان جۇمھۇرىيەتلەر ئارا تىل ئىملا كېڭىشىدە ئۇيغۇر ئالىمى قادىر ئاشۇروف ئۇيغۇر «تىلىنىڭ ئىملاسىنى بېكىتىشتە فونېتىكىلىق پرىنسىپ مورفولوگىيىلىك پرىنسىپنىڭ ئورنىغا دەسسىسۇن. مەن ئىلگىرى خاتا پىكىرلەردە بولغان، چۈنكى ئۇ چاغدا مەن ساۋاتسىز ئىدىم، ھازىر ئۆستۈم…» دەپ ئىلگىرىكى پىكرىدىن يېنىشقا مەجبۇر بولغان. چۈنكى شۇ چاغلاردا «كەمبەغەللەر ئاۋازى»گېزىتىنىڭ مۇھەررىرى ئابلىمىت غوجامبەردى قاتارلىق كىشىلەر لېنىننىڭ«تىل – سىنىپىي كۈرەشنىڭ ئۆتكۈر قورالى» دېگەن سۆزىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملاسىنى لېنىنچە يېشىش شۇئارىنى كۈچەپ توۋلىغان.1936 – يىلىدىكى يىغىندىن كېيىن ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملاسىنى بېكىتىش پرىنسىپىدا تۈپلۈك ئۆزگىرىش يۈز بەرگەن. يەنى شۇنىڭغىچە ئاساسەن تۈركىي ئەدەبىي تىلىنىڭ پرىنسىپلىرىغا نىسبىي ئەمەل قىلغان ئاساستا چىقىۋاتقان ئۇيغۇرچە گېزىت، ژۇرناللار ئومۇميۈزلۈك جانلىق تىلغا تارتىلغان. جانلىق تىلدىلا مەۋجۇت بولۇپ يېزىقتا ئىپادىلەنمىگەن سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاجىزلىشىش ھادىسىسى ۋە شۇنىڭغىچە ئەدەبىي تىل سىرتىدا تۇرىۋاتقان شىۋە سۆزلۈكلىرى تىلدا ئومۇميۈزلۈك ئەكس ئېتىشكە باشلىغان. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بارلىق ئۇيغۇر مەكتەپلرىدە ئۆتۈلىدىغان دەرسلىك كىتابلار، ئۇيغۇرچە ئەدەبىي، سىياسىي ئەسەرلەر مۇشۇ يېڭى ئەدەىي تىل نورمىسى بويىچە نەشر قىلىنغان. نەتىجىدە يېڭى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى يېڭى مۇنتەزىم مائارىپ ئارقىلىق ناھايىتى تېزلا ئومۇملاشتۇرۇلغان.

) 1947 – يىلى سوۋېت ئۇيغۇرلىرى لاتىن يېزىقىدىن سلاۋىيان يېزىقىغا كۆچۈش مۇناسىۋىتى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا قائىدىسى يەنە بىر قېتىم قايتا بېكىتىلدى. بۇ قېتىمقى ئىملا قائىدىسى 1960- يىلى ئاتاقلىق تىلشۇناس ئالىم غوجەخمەت سەدۋاققاسوفنىڭ يېڭى ئىملا لۇغىتى ئېلان قىلىنىشى بىلەن 1947- يىلدىن بېرى ئىشلىتىلىۋاتقان ئىملا قائىدىسى كۈچتىن قالغان27. سوۋېت ئۇيغۇرلىرى نەشر قىلغان تۈرلۈك گېزىت، ژۇرناللار شىنجاڭغىمۇ كۆپلەپ تارقىلىپ تۇرغان. شېڭ شىسەي بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بىر مەزگىللىك دوستلۇقى جەريانىدا مۇنداق مەدەنىيەت ئالاقىلىرى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يەتكەن. شېڭ شىسەي بىلەن خوجا نىياز ھاجىنى ياراشتۇرۇشقا ئەۋەتىلگەن سوۋېت تەرەپ مۇتەخەسسىسى، خوجانىياز ھاجىنىڭ مەسلىھەتچىسى مەشۈر روزىيېف (ۋەتەن ئوغلى) ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ نەشر ئەپكارى بولغان«شىنجاڭ گېزىتى»نى ئۆزى باشلامچىلىق بىلەن تەسىس قىلغان ۋە باش مۇھەررىرلىكىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان. شۇڭا بۇ گېزىتنىڭمۇ سوۋېت ئۇيغۇرلىرى ياراتقان يېڭى ئەدەبىي تىلدا چىقماسلىقى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. بىراق، 1930 – يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا ئۇيغۇرلار ئارىسىدا باش كۆتىرىپ چىققان ئىككى چوڭ سىياسىي كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن كۈرەش تۈپەيلىدىن سوۋېت ئىتتىپاقى يارىتىپ بەرگەن يېڭىچە ئەدەبىي تىل – يېزىق ۋە ئىملا شىنجاڭدا ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتەلمىدى. شىمالىي شىنجاڭدا تاتار جەدىتچىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ تەسىرىنى قوبۇل قىلغان ئۇيغۇر، ئۆزبېك زىيالىيلىرى ياراتقان يېڭىچە مەتبۇئات چوڭقۇر يىلتىز تارتقانىدى. تۈركىي ئەدەبىي تىلىدىن ھېچقانچە يىراقلاشمىغان بۇ تىل قېرىنداش تۈركىي خەلقلەر تىلىدىكى شىۋە پەرقىنى يوقىتىش فۇنكسىيىسىگە ئىگە بولغاچقا ھەممە مىللەت ئۈچۈن ئايرىم يېزىق ۋە ئەدەبىي تىل يارىتىش زۆرۈرىيىتى قالمىغانىدى. شۇڭا 1930 – 1940- يىللاردا ئۇيغۇر، ئۆزبېك، تاتار، قازاق قاتارلىق تۈركىي خەلقلەر ئەڭ كۆپ ئارلاشقان چۆچەك شەھىرىدە مەتبۇئات تىلى بۇ مىللەتلەر ئۈچۈن ئورتاق ئىدى. بۇ خەلقلەر ئارىسىدىكى قويۇق ئىجتىمائىي، مەدەنىي ئالاقە جەريانىدا ھېچقانداق تەۋەلىك تامغىسى بولمىغان چۆچەك ئورتاق تىلى مەيدانغا كەلدى. چۆچەكتە ھۆكۈم سۈرگەن ئورتاق ئەدەبىي تىل 1949 – يىلدىن كېيىن كۈچىدىن قالغان بولسىمۇ، لېكىن جانلىق ئورتاق تىل 1960- يىللاردىكى قاچ – قاچتا مىللەتلەرنىڭ نوپۇس نىسبىتىدە ئۆزگىرىش يۈز بېرىشى بىلەن ئاستا- ئاستا كۈچىدىن قالدى. ئۈچ ۋىلايەت دائىرىسىدە ئورتاق تۈركىي ئەدەبىي تىل ئەنئەنىسىنىڭ ساقلىنىشىدا يۇقىرىدىكى خەلقلەر ئوتتۇرىسىدىكى مەدەنىيەت بىرلىكىنىڭ بۇزۇلماسلىقى، مىللىي ئاڭنىڭ تېخى شەكىللەنمىگەنلىكى، ئۈچ ۋىلايەت ھاكىمىيىتىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە ئەنئەنىۋى دىنىي مائارىپ تەربىيىسى كۆرگەن ئېلىخان تۆرىنىڭ ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرۇشى سەۋەب بولغانىدى.

ئۇنىڭ ئۈستىگە غەربنىڭ زامانىۋى مائارىپ تەربىيىسىنى ئالغان مەسئۇت سەبرى باشچىلىقىدىكى ئىنقىلابچىلار ئىدىئولوگىيە ساھەسىدە سوۋېتنىڭ تەسىرىنى كۈچلۈك يەكلەيتتى. ئۇلار «ئالتاي» نەشرىياتى قاتارلىق مەتبۇئات ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق ھەدەپ «تۈركلۈك»غايىسىنى تەشۋىق قىلىپ، تۈركىي خەلقلەرنى ئۇششاق گۇرۇپپىلارغا پارچىلاشقا قارشى تۇراتتى. بۇ ئۆز نۆۋىتىدە ئۇلار ئىشلەتكەن يېزىق ۋە تىل ئارقىلىقمۇ ئىپادىلىنىپ تۇراتتى. شۋېت مىسسيونېرلىرى بىلەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئالىملىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئۈن تىنسىز بۇ كۈرەشتە ئاخىرى سوۋېت ئىتتىپاقى غەلىبە قىلدى. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك تەربىيىلىشىدىن كېيىن شىنجاڭدىكى يەرلىك ئاھالە تۇيمايلا ئۇيغۇر نامىنى ئۆزلەشتۈردى. 1936- يىلى ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى خوجا نىياز ھاجىنىڭ پەرمانى بىلەن ئۇيغۇر نامىنى قوللىنىش قانۇنىي كۈچكە ئىگە قىلىندى. شۇنىڭدىن كېيىن شىنجاڭدا ئىشلىتىلگەن يېزىق ۋە ئەدەبىي تىل يەتتىسۇدا قېلىپلاشقان ئەدەبىي تىل يولىدا ماڭغانلىقى ئۈچۈن، بىز ھازىرقى زامان ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ شەكىللىنىشىنى ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرىنىڭ مەرىپەتچىلىك ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسى دەپ قارايمىز. شىنجاڭدا 1955- يىلدىن 1957 – يىلغىچە ئېلىپ بېرىلغان ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى دىئالېكتلىرىنى تەكشۈرۈشتىن كېيىن ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئاساس بولغان مەركىزىي دىئالېكت، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئۆلچەملىك تەلەپپۇزى بولغان－ ئۈرۈمچى تەلەپپۇزى بېكىتىلگەن28. ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىنجاڭدا يېزىق ۋە ئىملا جەھەتتە بىر قانچە قېتىملىق ئىسلاھاتنى باشتىن كەچۈرۈپ ئازكەم بىر ئەسىرلىك تارىخقا ئىگە بولغان ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى يەنىلا تەرەققىيات ۋە قېلىپلىشىش باسقۇچىدا تۇرىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ يېڭى ئەدەبىي تىل پۈتكۈل دۇنيادىكى ئۇيغۇرلارنى بىر يىپقا باغلاپ تۇرماقتا.

ئىزاھلار:

(1)قازاقستان پەنلەرئاكادېمىيىسى ئۇيغۇرشۇناسلىق ئىنستىتۇتى تۈزگەن «ئۇيغۇرلارنىڭ قسقىچە تارىخى»، 1991-يىلى ئالمۇتا «پەن» نەشرىياتى، رۇسچە، 15- بەت .

(2) «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا «ئۇيغۇر ئېلىگە يېقىن جايلاشقان بىر تۈرك قەبىلىسى» دېيىلگەن، بىراق مەھمۇد كاشغەرى كۆرسەتكەن 20 قەبىلىنىڭ قاتارىدا يوق، 1-توم ، 187- بەت .

(3) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 1 – توم ، 13- بەت.

(4) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 1- توم ،3 – بەت.

(5) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 1 – توم، 38- بەت.

(6) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 1 – توم، 2 -،77- بەتلەر.

(7) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 1- توم، 77- بەت.

(8) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 1 – توم، 116 – بەت.

(9) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 1 – توم، 618 – بەت.

(10) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 3- توم، 564-، 567- بەتلەر.

(11) «تۈركىي تىللار دىۋانى» 1 – توم، 10- بەت.

‪(12) (ئامېرىكا): «چىڭگىزخاننىڭ ھۇجۇمىدىن ئامېرىكىغا قاچقان تۈركلەر»، 2000 – يىلى ئىستانبۇل تۈركچە نەشىرى، 141 – بەت .

(13)مۇھەممەد سالىھ: «شەيباننامە»، تاشكەنت غۇپۇر غۇلام نامىدىكى ئەدەبىيات – سەنئەت نەشرىياتى 1989 – يىلى.

(14)ئۆتەمىش ھاجى: «چىڭگىزنامە»، ئالمۇتا «ئىلىم» نەشرىياتى 1992 – يىلى 130 – بەت .

(15)ئوبۇلغازى باھادىرخان:«شەجەرەئى تۈرۈك»، تاشكەنت نەشرىياتى 1992 – يىلى نەشىرى، 158 -،160 – بەتلەر.

(16) ئا. ن. كونووف: «شەجەرەئى تەركمە» 196 – بەت .

(17) «ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى»، تۈركچە، «ئەلشىر» ماددىسى 351- بەت (زەكى ۋەلىدى توغاننىڭ ماقالىسى).

(18) موللا مىر سالىھ كاشغەرى: «كاشغەر تارىخى»، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى (بۇ ئەسەرگە خاتا ھالدا «چىڭگىزنامە» دەپ ئات قويۇلغان).

(19) چوقان ۋەلىخانوف: «ماقالە ۋە خەتلەر»، ئالمۇتا يېڭى ھايات نەشرىياتى 1956-يىلى، قازاقچە.

(20) نەزەر خوجا ئابدۇسەمەت: «يورۇق ساھىللار»، ئالمۇتا يازغۇچى نەشرىياتى 1991 – يىلى، 132 -، 142- بەتلەر.

(21) نەزەر خوجا ئابدۇسەمەت: «يورۇق ساھىللار»، ئالمۇتا يازغۇچى نەشرىياتى 1991-يىلى، ئۇيغۇرچە نەشىرى 59 – بەت .

(22) نادىر دەۋلەت: «1917 – يىلىدىكى ئۆكتەبىر ئىنقىلابى ۋە تۈرك – تاتار مىللەت مەجلىسى» ، ئۆتۈكەن نەشرىياتى 1998 – يىلى، تۈركچە، 56 -، 57-بەتلەر.

(23) موللا مۇسا سايرامى: «تارىخىي ھەمىدى»، مىللەتلەر نەشرىياتى 1986 – يىلى، 41-، 636- بەتلەر.

(24) «شىنجاڭ تەزكىرىچىلىكى» 2000 – يىللىق 2 -سان .

(25) ئابدۇللا روزىباقيېف: «خەلقىم ئۈچۈن كۆيىدۇ يۈرەك»، «يازغۇچى» نەشرىياتى 1997 – يىلى ، 84 – بەت . يۇقىرىقى كىتاب، 21 – بەت .

(26) كوللېكتىپ توپلام: «ياڭلىۋاشتىن تۇغۇلغان ئۇيغۇر خەلقى»، ئالمۇتا «قازاقىستان» نەشرىياتى 1989 – يىلى، ئۇيغۇرچە 21 -بەت.

(27) ئا.قايداروف، غ.سەدۋاققاسوف، ت.ئالىپوفلار تۈزگەن: «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى» 1-قىسىم ، -يىلى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 384 – بەت.

(28) مىر سۇلتان ئوسمانوف: «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى دىئالېكتلىرى» 1990 – يىلى شىنجاڭ ياشلار – ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، نەشىرى، 1 – بەت.

(ئاپتور: ئاپتونوم رايونلۇق تەركىزچىلىك كومىتېتىدا)

تەھرىرلىگۈچى : ئەركىن ئىمننىياز قۇتلۇق

(تۇرپانشۇناشلىق تەتقىقاتى ژۇرنىلىدىن ئېلىندى)

http://qamus.okyan.com/View.aspx?ID=9376

Hazirqi zaman uyghur millitining shekillinish jeryani

2012-05-17T20:46:27Z

Created page with "Hazirqi zaman uyghur millitining shekillinish jeryani abliz orxun Melumki til bir milletni yene bir millettin perqlendürüp turidighan eng muhim belge . Köpünche millet..."

يېڭى بەت

Hazirqi zaman uyghur millitining shekillinish jeryani

abliz orxun

Melumki til bir milletni yene bir millettin perqlendürüp turidighan eng muhim belge . Köpünche milletler tilliri öz ichidin yene nurghun di’alékt we shéwilerge ayrilsimu yenila bir yétekchi edebiy til arqiliq bir étnik nam astigha uyushup turidu. Kök türk we uyghur menggü tashlirining kélishidin tartip qéliplashqan hemde medeniyetlik türk xelqlirige ortaq edebiy til rolini oynap kelgen qedimki uyghur til – medeniyiti asasida shekillen’gen türkiy til ottura asiyada taki 1924- yilighiche mewjud bolup turup kelgenliki üchün shuningdin kéyinki bir esirlik jeryanni hazirqi zaman uyghur, özbék milletlirining shekillinish tarixidiki yéngi sehipe dep éytishqa bolidu.

Mezkur maqalide uyghur namining tarixta millet nami süpitide emes belki türkiy xelqler ichidiki küchlük qebiliwi siyasi küchining nami süpitide mewjut bolup turush, 20 -esirning bashlirida charrosyening ottura asiyani özleshtürüsh ihtiyaji we yéqinqi zaman gherb ilmining türtkiside uyghurlarning özini qayta tonush jeryani, uyghurlarning tatar jeditchilirining tesiride yéngi ma’arip, yéngiche jughrapiywi nam we étnik namlarni eslige keltürüsh jeryani; Öktebir inqilabidin kéyin yettsu uyghurliri bashlap bergen yéziq islahati we yéngi edebiy til yaritish we milliy metbu’atni berpa qilish tesiri bilen hazirqi zaman uyghur millitining shekillen’genliki nuqtiliq sözlinidu.

Sabiq sowit itipaqi uyghurshunasliri uyghurlarning köchmen charwichiliq turmushi we qebiliwi turmushtin qol üzüp bir pütün siyasi gewdige, yeni uyghur namigha uyushush jeryanini 14- esirning axirlirida toluq tamamlandi① dep qaraydu. Lékin, bu qarash melum rayon cheklimilikige ige idi. Chünki, qara qitanlarning qaraxaniylar xanliqini weyran qilishi we mungghullarning ottura asiyani boysundurushi bilen qaraxaniylar dewridin bashlan’ghan qochu uyghur xanliqi bilen musulman uyghurlar arsidiki tosaq éliwétilgen bolsimu, lékin étiqad birliki emelge ashmghanidi. Uning üstige qara qitanlar we mongghullarning ottura asiyagha qilghan herbiy yürüshliri eslidiki qaraxaniylar zéminidiki ahalilerning étnik terkibini téximu murekkepleshtüriwetti .

-11 esirning özidila kashgher we balasaghunni merkez qilghan qaraxaniylar xanliqining qebile we millet terkibi nahayiti murekkep idi. Büyük alim mehmud kashgheri «diwanu lughetit türk» («qisqartip diwan» déyilidi) te shu chaghdiki asasliq ghol türkiy qebililerning 20 ikenlikini we ularning jughrapiyilik orunlishish tertipini yazmiche we xerite arqiliq körstidu. Türklük chek – chégirsi éniq ayrilghan bu 20 qebilning peqet yettisinila hazirqi shinjang da’irside (toxsi, yaghma, chigiller ili deryasi boyida, charuqlar maralbéshi etrapida, uyghurlar kuchaning sherqidiki besh sheherde, aramut uyghur élige yéqin jayda) ② körsitidu. Mehmud kashgheri rum (anatolye) din taki junggu chégrsighiche bolghan barliq türkiy tilliq qebillerni omumlashturup atisimu, lékin mehmud kashgherining 11-esirdiki millet qarishida türk digen chong iéntik nam astida yene üch chong syasiy küch ( türk, oghuz, uyghur ) bar idi.

Bularning birinchisi türk. Mehmud kashgheri bezi sözlüklerni izahlighanda, mesilen, «arzuq – bashqa , bölek, oghuzche, türkler buni azin deydu»③ déyish arqiliq türkini oghuzlargha qarshi qoyidu. «diwan» da mundaq misallar xéli bar. Yene bir jayda «shunga men türklerning eng sözmenliridin, pikirni eng roshen bayan qilalaydighanliridin, eng zérekliridin, eng asasliq qebilige mensupliridin we jeng ishlirida usta neyziwazliridin bolup turuqluq ularning sheher we sehralirini bashtin ayaq kézip chiqtim. Türk, türkmen, oghuz, chigil, yaghma, qirghizlarning sözlirini we qapiyilirini éniqlap chiqip, ulardin paydilandim»④ deydu. Bu yerde mehmud kashgheri «türk» ni bir munche qebiller qatarida sanaydu. Biraq, «diwan» da «türk» sözini izahlighanda uning birlik hem köplük meniliride kélidighanliqi, birlik bolghanda peqet nohning «türk» atliq oghlinila körstidighanliqi, köplük bolup kelgende noh ewlatlirini körstidighanliqini éytidu. Mehmud kashgherning nezeridiki türkler zadi kim? Mehmud kashgheri «türk» dégende qebiliwi turmushtin qol üzüp, olturaq turmushqa baldur köchken, xaqaniye ölkisining merkizidiki edebiy tilda sözlishidighan xelqni körstiwatamdu? Buni téximu inchikilep tetqiq qilishqa erziydu .

Ikkinchi chong siyasiy küch oghuzlar. Mehmud kashgheri diwanni yézish sewebi üstide toxtalghanda «kishilerning oghuz türkmenlirini bilishke éhtiyaji bolghanliqi üchün, shularningla uruqlirini, mallirigha basidighan tamghilirinimu körsettim»⑤ deydu. «peyghembirimiz qiyamet belgilirini, axiri zaman pitnilirini we oghuz türklirining meydan’gha chiqidighanliqini sözligende <تۈرك تىلىنى ئۆگىنىڭلار، چۈنكى ئۇلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئۇزاق داۋام قىلىدۇ> dégen iken»⑥ deydu. Yene oghuz sözige tebir bergende «türk qebililiridin biri, oghuzlar türkmenlerdur, ayrim belgisi we mallirigha basidighan tamghisi bar. Birinchisi we yétekchisi qiniq, zamanimizning sultanliri shulardindur…. »⑦ deydu.

Orqun uyghur xanliqi bilen uzun muddet üzengge soqushturup aqiwette uyghur qebililer itipaqi terkibige kirgen qarluqlar «diwen» da ayrim qebililer süpitide emes belki türkmenlerning terkibige qoshuwétilidu. Alayluq: «aba-apa, ana, oghuzche. Qarluq türkmenliri bu sözni qattiq (p) bilen teleppuz qilidu»⑧.

«qarluq – ular köchmen türklerning bir guruhi bolup, oghuzlardin bashqidur, ularmu türkmen hésablinidu»⑨

Türkmen sözige kelgende «türkmen – bular oghuzlardur …. Türkmenler eslide 24 qebilidur…»⑩ dep, oghuz bilen türkmenning arisigha tenglik belgisi qoyidu.

Üchinchi chong siyasiy küch uyghurlar. Mehmud kashgheri uyghur namigha kelgende barliq türk qebililirige qarighanda alahidirek tebir béridu, yeni bashqa qebililerge oxshash addiyla «qebile» dep tunushturmay belki «bir elning nami» dep izahlaydu. Hemmimizge melumki «el» sözi uyghur tilida «dölet, millet» dégen ikki menini bildüridu. Démek, qocho we beshbaligh qatarliq besh sheherni merkez qilghan uyghurlar diniy étiqad ayrimichliqi tüpeylidin qeshqer we balasaghunni merkez qilghan qaraxaniylar xanliqi teweliki uyghurlardin perqlen’gendin sirt, qebiliwi teshkilatimu pütünley perqliq idi. Mehmud kashgheri uyghurlardiki biwasite qérindashliq munasiwitige ige ichki toqquz qebilini sanimighan teqdirdimu tashqi toqquz qebile itipaqini tilgha alghan bolatti. «diwan» da peqet uyghur qebililer ittipaqini teshkil qilghan basmil, yaghma qatarliq bir nechche qebilila tilgha élin’ghan bolsimu, lékin ularning ornimu uyghur élining sirtida körstilgen. Epsuslinarliq yéri shuki, mehmud kashgher «diwan» ni yézishta musulman bolghan türklerni asas qilghanliqi, uyghur qatarliq musulman bolmighan türklerni, ularning uruq – aymaqliri, tagh – derya, yurtlirini yézishtin payda yoq dep qarighanliqi üchün uyghurlarning ichki qurulmisi heqqide éniq melumat bermigen.

11- esirde ottura asiyada oghuz türkliri (türkmen, qarluq) ni asas qilghan qaraxaniylar xanliqi bilen uyghur qebililer ittipaqi teshkil qilghan «uyghur éli» din ibaret ikki hakimiyet mewjud idi. Qaraxaniylar xanliqi öz hakimiyet ishlirini barliq medeniyetlik türkiy xelqler, jümlidin ortaq türkler arsida omumlashqan uyghur edebiy til we uyghur yéziqida yürgüzüp kelgen bolsimu, lékin étiqad ayrimchiliqi tüpeylidin uyghurlarni qattiq yeklep kelgen, hetta musulman türk arsida «adem tatlashsa (uyghurlashsa), qilich datlashsa buzulur» dégen maqale tarqalghan. Biraq, qaraxaniylar xanliqining hakimiyet béshidiki qebile oghuz qebililer ittipaqining terkibidiki ezeldin türkiy xelqlerning siyasi we medeniy hayatida alahide tesir körsetmigen adettiki bir kichik qebile bolghanliqi üchün öz aldigha ayrim bir siyasiy, qebiliwi küch bolup uyushalmidi. Shunga kéyinki mezgillerde qaraxaniylar xanliqining hökümranliqidiki barliq türkiy qebile – uruqlar etrapidiki ereb, parslar we buddist uyghurlardin özini perqlendürüsh éhtiyaji bilen türk namida atilip keldi. Türkiy xelqler arisida höküm sürüwatqan edebiy til köktürklerdin kéyin uyghur qebililer ittipaqi dawamlashturup takamullashturghan til bolghanliqi üchün, ereb, pars, soghdaqlar nezeride omumlashturulup türkiy til depla atilatti. Mushu edebiy tilda ijadiyet bilen shughullan’ghan türk ziyalilirimu bu tilni bezide xaqaniye türkchisi, kashgher türkchisi dep atighanni hésabqa almighanda omumyüzlük türk tili dep atidi. Buddizim muhitidiki uyghurlar öz esirining tilini türkche dep atighandin sirt, bezide uyghurche türkchisi depmu atidi. Shu seweblik peqet uyghurlar ijad qilip türkiy xelqliri arisigha omumlashturghan uyghur yéziqini mehmud kashgheri nahayiti ochuq qilip türk yéziqi depla atighan⑾. Démek, sheherleshken, medeniyetke aktip qatnashqan barliq türkiy xelqler uyghur til – yéziq astida qéliplashqan edebiy til etrapigha uyushqan bolsimu, bu til uyghur tili dep atalmay türk tili dep ataldi. Buninggha uyghur medeniyitining merkiziy rayonda yashawatqan uyghurlarning uzaq muddet buddizim muhitida turup qélishi sewep bolghanidi.

14-esirning axirlirida eslidiki qaraxaniylar zéminidiki türkiy xelqlerning nezeride «buddist, kapir» meniside chüshinilip kelgen uyghur nami qocho idiqut uyghurlirining islamlishishi bilen istémaldin qaldi. Biraq, özlirining yüksek medeniyti, hakimiyet, yéziq, pütük ishliri bilen mungghullarning etiwarlishigha érishken qocho idiqut uyghurliri yüen sulalisi ordisda, tömüriye ordisida uyghur namini dawamliq ishiltish imtiyazini saqlap qaldi. Chünki budda dinining lama mez’hipide turuwatqan mungghullar ottura asiyadiki xelqlerning diniy erkinilikini hakimiyet arqiliq qoghdighanidi. Mungghullarning merkiziy asiyani boysundurush urushida qocho uyghur xanliqining bir tümen kishilik qoshuni turshawul qoshun bolup sepning aldida mangghanidi, bu qoshun’gha qocho barchuq art tékinning özi qomandanliq qilghanidi⑿. Nurghun oqumushluq ziyalilar chaghatay xanliqi, ilxaniylar xanliqining hakimiyet ishlirigha jelp qilin’ghanidi. Qocho idiqut uyghur xanliqidin barghan uyghurlarning köp qisimi xarezim, hirat qatarliq jaylarda olturaqliship qaldi. Kéyiniki mezgillerde ularning bu yerdiki pa’aliyetliri janlinishqa bashlighan. Turpandin barghan bir qisim uyghur qoshunliri muhemmed sheybanixanning qoshuni terkibide türkistan sheherlirige hujum qilghan⒀. 1312- yilliri etrapida özbik xanning taghisi toqtagha xan ölgende uyghurlardin bolghan bajir toqbugha dégen kishi textni tartiwalghan. «kélin bayalin qatarliqlarni özbék xan eleyhirrehimeni aldurup kélishke ewetti. Ular yétip kelgiche toqtagha xan wapat boldi. Bajir toqbugha dégen uyghur qewmidin idi, qewmi, qebilisi küchlük el idi hemde xanning ataliqi idi. Köngli qara kishi iken, sheytanning weswesisi bilen xan boldi …. »⒁

17-esirde yashighan ataqliq tarixchi, xiwe xani obulghazi bahadirxan )1605-1664) «shejere’i türk» namliq esiride özini xanliq texitke yölep chiqarghuchilarning uyghur naymanliri ikenlikini memnuniyet bilen tilgha alidu hemde xuarsan, semerqent, xarezim tereplerde nurghun uyghurlarning pa’aliyet qilghanliqni köp orunda tilgha alidu, bolupmu atisi ereb muhemmedxanning qéshida «uyghurlardin qurban haji digen kishi bolup, xanning uningdin ulugh bégi yoq idi…», «qedimiy xelq bu zamanning xelqidin yaxshi idi», «uyghur xeliqidin qurban haji digenning oghli qulmuhemmed méning ataliqim idi» deydu⒂. Obulghazi bahadirxan bashqa qérindashliridin hoquq talishish jeryanida nurghun uyghur uning düshmenliri terpidin qirghin qilin’ghan. Xarezim, xiwe, örgench tereplerdiki uyghurlar 17- esirning axiridiki ayrim bir siyasiy küch süpitide mewjud bolup turushtin qalghan bolsimu, lékin bu rayonlarda özlirining izlirini qaldurup ketti. Ubulghazi bahadirxanning «shejere’iy türk» namliq esirining 20-esirning bashlirida xarezim wilaytining uyghur yézisida köchürülüshi buning bir ispati idi⒃.

Biraq, tömüriyler ordisida 14- esirning axirliridila uyghurlarning siyasi ornigha mutleq xatime bérilgenidi. Shunga, uyghurlarning medeniyet sahesidila öz ornini saqlap qalghanidi. Elshir newa’i türk shé’iriyitining pishwasi mewlana ebeydulla lutqini uyghur tilining ustazi dep teripleydu.

1545-1546-yillar ariliqida yézilghan «tarixy reshidi» de elshir newa’ining nesebining uyghur yaxshiliridin ikenliki tilgha élinidu. 15-esirde yézilghan «tarixiy xani» namliq eser aptoriningmu uyghur baxshilirigha mensup ikenliki heqqide melumat bar. Newa’iyning «wexfiname» namliq esiride tömüriyler ordisidiki qebililerning orni körsitilgen bolup, uningda uyghurlarning orni barlas, arlat, tarxan, qiyat, qongrat qatarliq qebililerning arqigha tizilghan. Newa’i tömüriyler ordisida padishah hüseyin bayqaradin qalsila 2- nomurluq shexs bolsimu, lékin öz möhürini yuqiriqi qebililer möhürining astigha bésishqa mejbur bolghan. Bu ar- nomusqa chidimighan newa’i wezipisidin istipa bergen we bu weqeni möhürni sundurush atalghusi bilen ipadiligen⒄.

Shinjangda bolsa qocho idiqut uyghur xanliqi yimirilgendin kéyin chaghatay ewladliri mutleq üstünlükni igilidi. Uyghurlar nami shinjangda mirza heyderning «tarixy reshidi» side 16- esirning bashlirida «sériq uyghur» nami bilen eng axirqi qétim tilgha élindi. Tughluq tömürxanning ölümidin kéyin taki 1514-yili yarkent se’idiye xanliqi qurulghan’ghiche bolghan ikki esir urush malimanchliqi ichide ötti. Hakimiyet béshida olturghuchilarning nesebi biwasite chinggizxan’gha baghlinish yoli bilen padishahlarning ulughluqi, ésil neseblik ikenliki gewdilendürülidighan boldi. Shunisi qiziqki, mungghullar bilen türkiy xelqlerning zor yughurulushidin kélip chiqqan étnik özgirish medeniyettimu öz ipadisini tapti. Chinggizxan neslidin bolghan barliq mungghul padishahlirining nesebi aldi bilen chinggizxan’gha tutashturulghandin kéyin téximu ichkirilep oghuzxan’gha, noh oghli türkke tutashturulidighan boldi⒅.

16-esirning axirlirida mextum ezem ewladlirining se’idiye xanliqigha kélip tesir da’ire talishshi bilen yerlik xelqinng milliy éngida yene bir zor burulush boldi. Yarkent se’idiye xanliqining gumran bolushi bilen shinjangning dinniy we siyasi sehnisige atalmish se’id ewladliri chiqti, ular yerlik xelqning dinniy qizghinliqidin paydilinip ularning mayilliqini qolgha keltürüsh üchün, öz nesebini biwasite ereblerdin, tesewwupchi ewliyalardin izdesh we öz nesebini zorlap erep, parslargha baghlash xahshi hökümran orun’gha ötti. 1864-yili yaqupbeg hakimiyiti tiklinip se’idiye ewladlirining hökümranliqigha we ularning uyghur jem’iyitidiki tesirige zerbe bergen bolsimu, lékin bu chaghda uyghurlar özlirining milliy namini alliqachan unutqanidi.

Gherbiy rayonning ching sulalisi tewelikige ötüshi bilen uyghurlarning gherbiy asiya we ereb, parslar bilen biwasite uchrishish pursiti azaydi. Shu seweblik medrislerde ereb, pars tillirning hökümran orunda turushi we bu tillarda biwasite eser yaritish modisimu peskoygha chüshti. Shunga, uyghur xelqi arisida ereb, pars tillirini bilidighan ziyalilar aziyip, türkiy tilgha bolghan éhtiyaj hedep kücheydi, shinjangda türkiy tilning qayta güllinish dewri 18-19-esirlerde barliqqa keldi. Nurghun tarixiy, edebiy, dinniy eserler türkiy tiligha terjime qilindi, türkiy tilda nurghun eserler yaritildi, bu dewrde türkiy tilda yaritilghan eserler her qandaq dewrdikidin köp boldi, buninggha yüzlep misallarni keltürüsh mumkin. Ang we idé’ologiye jehettimu melum burulush boldi. En’eniwi témilardin ri’al témilargha muraj’et qilin’ghan bilal nazim, siyit muhemmed qashi, abduréhim nizari qatarliq bir türküm edibler, öz tarixigha yéngiche nezer bilen qarighan molla musa sayrami, muhemmet sadiq qeshqeri qatarliq tarixchilar yétiship chiqti. Bu uyghurlar arisida ré’al éhtiyaj tüpeyli oyghan’ghan istixiyilik burulush idi. Shu seweblik uyghurlar buningdin sel kéyin kirgen tatar jeditichilirining tesirini nahayiti tézla özleshtüriwaldi.

Ottura asiyada öktebir inqilabining ghelbe qazinishi bilen türkistan muxtariyide milliy chégirilar ayrilip türkiy xelqlerge, jümlidin 1924-yili özbik namining, 1936-yili qirghiz namining bérilishi bilen ilgiriki medeniyet we siyasi birlik tüptin buzuldi. 1921-yili 6-ayning 21-küni yettsu uyghurliri meshhur siyasi’on, jama’et erbabi abdulla rozibaqiyéfning teshebbusi bilen tashkentte uyghur namini eslige keltürüp uni taranchi, qeshqerlik, altesheherlik, xotenlik, turpanliq dégendek namlarning ornigha dessetti. Abdulla rozibaqiyéf bu namni eslige keltürgende eyni chaghdiki jiddi siyasiy éhtiyajini közde tutqanidi, yeni yettisu we ikki derya arliqidiki qérindashlar arisida tarnchi, qeshqerlik, altesheherlik digendek éghir bölünmichlik mewjud bolghanliqi üchün, char padishahning mustebit hökümranliqigha qarshi birlik sep hasil qilshqa mumkin bolmay qalghanidi. Abdulla rozibaqiyéf uyghur nami untulup shunche uzun zamanlardin kéyin bu namni qandaqsige qayta tunup qaldi?

Impérator pétirning kéngeymichilikidin kéyin rusiye osman impériyisining zéminlirigha, ottura asyadiki buxara, xilwe, qoqan xanliqlirigha hedep kéngeymichilik qilshqa bashlidi. Kéngeymichilik urushining ongushluq bolushi üchün char padishah hökümiti impériye penler akadémiysi qarmiqida jughrapiye ilmiy jem’iyitini qurdi. Mezkur jem’iyet ezaliri kéngiyish nishan qilin’ghan rayonlargha ilmiy tekshürüshke bérip char padishah hökümitini qimmetlik matériyallar bilen teminlidi. Bu matiériyallar öz nöwitide yene nurghun arxi’ologiye, étnografiye, milletshunasliq matériyallirini öz ichige alghanidi. Shunga, pütünley herbiy axbarat igilesh meqsitide kelgen choqan welixanofinng éli we altesheher tereptin toplighan matériyallirining hayal ötmeyla ottura asyani chüshinish istikide köz tikip turghan én’giliz,girmanlar terpidin terjime qilinishi we gherbte qattiq zilzile qozghishi ejeblinerlik emes idi⒆. Choqan welixanof ili we altesheherlik ahalisini birer intik nam bilen atisimu, lékin uyghurlar yashighan jaylarning ornini körsitip bergenidi. Xenzu menbelirige puxta akinif bichurinning «qedimki ottura asiyadiki milletlerge da’ir matériyallar» namliq töt tomluq terjime esirining neshir qilinishi ottura asiyadiki türkiy xelqlerning étnik qatlimini yorutup bérishte birinchi qol matériyal bolup qalghanidi. Uning üstige shinjang, dunxuang, mungghuliyelerdin zor türkümdiki uyghurche menggü tash, yazma matériyallarning tépilishi we malof, radlof, bartold, tixonof qatarliq türkologlarning bu heqtiki tetqiqat netijiliri abdulla rozibaqiyéfni qattiq söyündürgenidi. Yuqarqi kishilerning türkologye sahesidiki ilmiy izdinishliri hazirqi künde pütünley ilmiy emgek sanalsimu, eyni waqittiki ehmiyiti char rusiyining ottura asyani boysundurushigha asas salghanliqda idi.

Uyghur nami gerche 1921-yili tashkentte eslige keltürülgen bolsimu, lékin bu namni birdinla uyghurlargha omumlashturush qiyin’gha chüshti. Chünki, shuningghiche shinjang we ottura asiya rayonida yashighuchi türkiy xelqler medeniyet jehette türkiy til dégen ortaq edebiy til bilen baghlinip tursimu, lékin ularda éniq millet uqumi mewjut emes idi. Yettsu uyghurliridin yétiship chiqqan tunji meripetchi nezer xoja abdusemetof (uyghur balisi) uyghurlarda tunji bolup uyghur namini ishletken (1911- yili) kishi bolsimu, lékin 1914-yili altesheher ahalisning milliy éngini tekshürüp qana’etlinerlik jawapqa érishelmigen, ekische ulardin «millitingiz néme?» dégen so’algha «musulman ibrahim xelilullaning milliti, chentu»⒇ dégendek jawablargha érishken .

Emeliyette abdulla rozibaqiyéfning idiyisige tesir körsetken tunji kishimu nezer xoja abdusemet bolghan. Chünki, nezer xoja abdusemet orénbogda 1908-yilidin bashlap chiqishqa bashlighan yérim ayliq zhurnal «shura» da 1909-yilidin bashlap uyghurlar heqqide maqale élan qilshqa bashlighan. U 1911-yilidin bashlap özige «uyghur balisi» dep texellus qoyghan bolsimu, «shura» gha yazghan maqaliliri özige eng tonushluq bolghan ili we yettsu uyghurliri heqqide bolghachqa, ularni altesheherlik uyghurliridin perqlendurush üchün izchil türde taranchi dep atighan. Hetta qumul, turpan uyghurlirinimu taranchi dep hésablighan(21).

Nezer xoja abdusemetofning uyghur namini qobul qilishi tasadibiy ish emes. Chünki, tatarlarda 1905- yilidiki rusiye inqilabidin kéyin yéngi tereqqiyat purstige érshken jeditchilik herkitining güllinishi bilen 1918-yilinng axirigha qeder 63xil gézit, 34xil zhurnal neshir qilin’ghanidi(22). Mana bu gézit, zhurnallar rusiye musulmanliri, bolupmu tatar jeditchilirining eng ünümlük pa’aliyet soruni idi. Metbe’echilik ishlirining tereqqiy qilishgha egiship neshiriyatchiliq ishilirimu zor tereqqiyatlargha érishti. Gézit zhurnallarda dinniy, ijtima’iy maqaliler bésilghandin sirt, türkiy xelqlerning tarix, medeniyitige da’ir türlük maqaliler bésilip chiqti. Zeki welidi toghan qatarliq dangliq türkologlarning uyghur medeniyiti we tarixy heqqidiki uchurliri nezer xoja, latip enseri qatarliq uyghur ziyalilirining zéhnini urghutti. Démek, tatar metbu’ati nezer xojigha oxshash zéhni oyghaq nurghun ziyalilarning yéngi zaman medeniyitini öginidighan eng yaxshi mektipige aylandi. Shuning bilen ularmu qoligha qelem élip «shura», «waqit», «til yartish» larda öz xelqining hayatidin xewerlerni berdi. «shura» ning 1910-yilidiki bir sanda uyghur balisining «uyghurlarning birdin bir kona esiri, ulugh eser (qutadghubilik) ni (shura) sehipiliride chiqirip türk qérindashlirini xushal qilishqa bolmasmu» dep muraj’et qildi. Yene shu sanda u «shura» zhurnilidin pantusofning uyghur tarixi heqqidiki bir esiri heqqide uchur bérishni ötün’gen. Nezer xoja abdusemetofning uyghurlar heqqidiki melumati 1910-yilidin sel burun bashlan’ghan bolsa kérek .

Bulardin bashqa «shura» zhurnili we «waqit» gézitide uyghurlar heqqide eng köp melumat bergen kishi ataqliq tatar alimi, seyyah noshurwan ya’ushéf boldi. Uning metbu’at hayati sel kéyinirek, yeni 1914-yilidin kéyin bashlan’ghan bolsimu, lékin 1914-yilining axiridin 1917-yilning béshighiche bolghan ariliqta ili wadisi we altesheher sayahitidin yazghan maqalisi az kem 100 parchige yétidu. Nushurwan ya’ushéfinng asasliq meqsiti omumyüzlük türk tarixini yézishqa paydiliq qolyazmilarni, jümlidin «tarixiy reshidi» ni tépish bolghachqa, islamiyettin ilgiriki uyghurlar tarixi heqqide melumat élishqa ülgürmey qalghan. Shunga, u ili we alte sheher ahalisini birdek «altesheher türkliri, chinniy türkistan türkliri» dep atalghan. Uningsizmu uning ortaq türk tili, ortaq türk metbu’ati, yéngiche ma’arip yaritish ghayisi barliq ghayilirining méghizi bolghachqa, türkiy xelqlerni ushshaq étnik guruppilar boyiche atishini anche yaqturup ketmigen. Shunga, uning uyghur hayatidin élin’ghan shunche köp maqalliri ichide uyghur atalghusi asasen uchrimaydu.

Noshurwan ya’ushéf tarixiy qolyazmilirini izdeshte köngüldikdek netijige érishelmigen bolsimu, lékin altesheherlik xelqning turmushini öginish arqiliq toplighan jem’iyet tekshürüsh matériyalliri pewqul’adde qimmetliktur. Jenuby shinjangdiki uyghurlar hayatidin bergen melumatliri bügünki künlükte eyni dewr uyghur rohiyitini chüshinishte tépilghusiz menbe bolup turmaqta. Choqan welixanofning 1857-yilidiki tekshürüshide altesheher ahalisining özbiklerni «enjanliq» dep ataydighanliqi, noshurwan ya’ushéfning tekshürüshide altesheherliklerning «enjanliq» ni millet nami süpitide chüshinidighanliqi bayan qilinidu.

Uyghurlar shu chaghqiche özlirini kichik da’iride qeshqerlik, xotenlik dep atighandin sirt, özi yashawatqan rayonlarni chong da’iride néme dep atighan ?

«tarixiy reshidi», «tarixiy hemidi» qatarliq nopuzluq eserlerdin melum bolushiche, uyghurlarning islamiyettin kéyinki jughrapiyilik chüshenchisde ikki derya wadisini merkez qilghan rayonlar türkistan dep, sherqiy chaghatay xanliqi hökümiranliq qilghan rayonlar altesheher, yettesheher, moghulistan dep, kucharning sherqidiki turpanni merkez qilghan qedimki qocho idiqut xanliqining zémini uyghurstan wilayiti(23) dep ayrilghan.

Ching sulalisi shinjangni öz ilkige alghandin kéyin mugholstan nami untulup, altesheher, yettesheher dégen namlar ishltilshke bashlandi. 1759-yilidin kéyin bu jay shinjang dep atalghan bolsimu, lékin bu nami hökümet höjetliridila ishlitildi. Chünki, 1864-yilidin 1878-yilghiche höküm sürgen yaqupbeg hakimiyiti altesheher, yettesheher namining omumilishishini ilgiri sürüp, shinjang namining izchil ishiltilishige imkaniyet bermigen idi. Yapon alimi o’ishi shi’inichiru noshurwan ya’ushéfining maqalilirige yerlik uyghur ahalisi derhal inkas qayturmighan bolsimu, 1933-yili qeshqer, xotenlerde yüz bergen inqilablar we ular ishletken jughrapiyilik nam we millet namliri yuqiridiki tatar jeditchilirining heriketlirining netjisi, dep qaraydu(24).

Uyghur namining eslige kélishi we hazirqi zaman uyghur millitining shekillinish jeryani uyghur xelqining tatar jeditchiliri qozghighan yéngiche ma’arip we yéngi zaman medeniyiti bilen uchrishishi bilen biwasite munasiwetlik. Noshurwan ya’ushéfining melumatigha qarighanda, shinjangdiki uyghurlar arisigha tatarche gézit – zhurnallarning kirishi 1910- yillardin bashlan’ghan bolsa kérek. U aqsudiki sepiride «bu yerdiki xelq gézit oqumaydu, oqughan teqdirdimu urush xewerlirinila köridu» dep yazghan bolsimu, lékin néme gézit oquydighanliqini éniq yazmaydu. Qeshqerdiki medeniy ehwal heqqide yazghanda «qeshqer xelqi arsida gézit oqughuchilarning sani köpeydi» deydu- yu, qandaq gézitlarni oquydighanliqi heqqide éniq melumat yoq. 1916- yili xotendin yollighan melumatida pütkül xoten teweside qurban haji we molla …dégen ikki kishiningla téxi gézit, zhornal oqushqa bashlighanliqigha töt – besh yil bolghanliqini yazidu. Bu gézit – zhurnallarning ismi éniq yézilmisimu, lékin ularning köp bolghanda üch – töt xil tatarche gézit, zhornalgha yézilidighanliqi éniq yézilghan. Démek xoten’ge tatar jeditchilirining tesiri 1910-yili yétip barghan.

Shwét missi’onérlirining shinjangdiki pa’aliyiti 1897-yilidin bashlan’ghan. Ularning qeshqerde resmiy basmixana échip türlük türkiyche basma buyumlarni köplep neshir qilishi 1901-yilidin bashlan’ghan bolsimu, lékin 1915-qeshqerde birer aydek turghan noshurwan ya’ushif bu heqte héchqandaq uchur bermigen. Meyli qandaqla bolmisun shiwét missi’onérlirining shinjanggha metbe’e buyumlirini ekilip zamaniwi téxnika bilen dinniy matériyallar, tarixiy, edebiy eserler, türlük derslikler we bashqa matériyallarni neshir qilip tarqitishi 1924-yillarda yuqiri pellige chiqqan, bezi kitablar hetta qayta – qayta bésilghan, bezi kitablarning tirazhi mingdin éship ketken. Shwét miss’onérliri künséri éshiwatqan jiddiy éhtiyajini nezerde tutup 1929- yili «kitabi ilmi imla» dégen imla lughitini tüzüp neshir qilghan we barliq basma buyumlarning imlasi mushu qa’ide boyiche qéiplashturulghan .Imla lughitide janliq tildiki sozuq tawushlarning ajizlishish hadisisi étibargha élinmay türkiy tilning en’enisi öz péti saqlap qélin’ghan. Shu sewebtin bu til uyghur tili dep atalmay, belki sherq türkchisi, altesheher türkchisi dégendek namlar bilen atalghan. Meshhur uyghurshunas alim günnar yarring ependimu bu tilni uyghurche dep atashqa izchil qarshi turup kelgen. Bu emeliyette sowét ittipaqida bash kötüriwatqan ottura asiyadiki türkiy xelqlerge ortaq türkiy til en’enisidin chetlep, yéngi sün’iy tillarni yaritip bérishke qarshi ilim kürishining mehsuli idi. Shu seweblik türkiy xelqler arisida xéli chongqur yiltiz tartqan türklük idiysi öktebir inqilabining ghelbe qilishi bilen sowét ittipaqida toluq berbat qilin’ghan bolsimu, shinjangda taki 1937-yili shwét missi’onérliri qoghlap chiqirilghan’gha qeder dawamlashti. Shinjangdiki uyghurlar arisida uyghur namini resmiy éntik nam süpitide qobul qilish xéli uzaqqa sozuldi. Shunga, hazirqi zaman uyghurlirining shekillinishi yenila yettsu uyghurliri bashlamchiliq bilen yaratqan yéngi uyghur edebiy tilining barliqqa kélishidin ayrip qalghili bolmaydu. Ottura asiyada milliy jumuriyetning peyda bolushi bilen peqet shu milletkila xas ayrim edebiy til yaritish zörüriyiti tughuldi . Uyghur, özbik xelqliri arisidiki milliy perq roshen ayrilip chiqmidi.

Sowét ittipaqida yéngi uyghur edebiy tilining meydan’gha kélishi 1920- yili tunji jumhuriyetlik gézit «kembegheller awazi»ning neshr qilinishi bilen bashlandi. Gézit yüzide bashlan’ghan imla we yéziq mesililiri heqqidiki tartishmilar netijiside 1925- yili7- ayning 18- küni almutida uyghur oqutquchilirining tunji qétimliq kéngishi chaqirildi. Yighinda uyghurlar shu chaghqiche ishlitip kelgen ereb yéziqi islah qilinip 27 herplik yéngi uyghur yéziqi meydan’gha kelgen. Bu tatar jeditchilirining tatar yéziqini islah qilishidin besh yilkéyinki ish idi. Bu sozuq tawushlar üchün ayrim belge bolmasliq ehwaligha xatime bérilip uyghur medeniyet tarixida ghayet zor burulush yasidi. Hazirqi uyghur yéziqidiki hemzilik sekkiz sozuq tawushning meydan’gha kélishi ene shuningdin bashlan’ghan bolsimu, bu hemzilik sozuq tawushlar 1920 – yilidiki tatar yéziqi islahatidila peyda bolup bolghanidi. 

-1926 yili moskwada s s s r ellirining merkiziy neshriyati teripidin uyghur alimi, sha’ir abdulhey muhemmediyning «uyghurche yéziq yolliri» dégen kitabi neshrdin chiqti. Bu uyghur tarixidiki tunji imla lughiti idi. Buninggha abdulla rozibaqiyéf kirish söz yazghan bolup, imla prinsipi heqqide héchqandaq siyasiy xahish éytilmighan 25. Belki yéngidin yaritilidighan edebiy tilning «perghane, yettisu, qeshqer, ghulja, turpan qatarliq jaylardiki xelq edebiyati we til xezinilirige asaslan’ghan» til bolushi küchep tekitlen’gen.

Némishqidur, shuningdin ikki – üch yil ötüp abdulhey muhemmediyning «uyghurche yéziq yolliri»gha hujum bashlinip, uyghur tilining imlasini qayta békitish heqqidiki küresh bashlinip ketken. 1928- yili semerqentte chaqirilghan pütkül ottura asiya uyghurlirining tunji qétimliq imla kéngishide pütkül uyghurlar (qeshqer, yarkent, xoten, dolan, aqsu, uchturpan, qumul hem ili uyghurliri)ning tili bir dégen xulase chiqirilghan bolsimu lékin uyghur edebiy tilining imlasini qaysi prinsipta békitish mesiliside taki 1930- yili 5- ayda 2- nöwetlik til – imla qurultiyi échilghiche uyghur ziyaliyliri otturisida qattiq detalash bolghan26. Bu detalash asasliqi qedimki uyghur edebiy tili en’enisige warisliq qilghan asasta yéngi uyghur edebiy tilining imlasini morforologiyilik prinsip asasida tüzüsh bilen fonétikiliq prinsipni asas qilghan janliq tilgha tartish üstide bolghan. Abdulhey muhemmedi, latip enseri, qadir ashurof qatarliq ziyaliylar morfologiyilik prinsipni asas qilish prinsipida ching turghan bolsimu lékin künséri küchiyip bériwatqan sinipiy küresh ularni öz meydanidin waz kéchishke mejbur qilghan. Bu heqtiki bes – munaziriler uyghurche«sherq heqiqiti»zhurnili bilen «qizil tugh» gézitliride bésilip turghan.
-1936 yili almutida chaqirilghan jumhuriyetler ara til imla kéngishide uyghur alimi qadir ashurof uyghur «tilining imlasini békitishte fonétikiliq prinsip morfologiyilik prinsipning ornigha dessisun. Men ilgiri xata pikirlerde bolghan, chünki u chaghda men sawatsiz idim, hazir östüm…» dep ilgiriki pikridin yénishqa mejbur bolghan. Chünki shu chaghlarda «kembegheller awazi»gézitining muherriri ablimit ghojamberdi qatarliq kishiler léninning«til – sinipiy küreshning ötkür qorali» dégen sözini neqil keltürüp, uyghur tilining imlasini léninche yéshish shu’arini küchep towlighan.1936 – yilidiki yighindin kéyin uyghur tilining imlasini békitish prinsipida tüplük özgirish yüz bergen. Yeni shuningghiche asasen türkiy edebiy tilining prinsiplirigha nisbiy emel qilghan asasta chiqiwatqan uyghurche gézit, zhurnallar omumyüzlük janliq tilgha tartilghan. Janliq tildila mewjut bolup yéziqta ipadilenmigen sozuq tawushlarning ajizlishish hadisisi we shuningghiche edebiy til sirtida turiwatqan shiwe sözlükliri tilda omumyüzlük eks étishke bashlighan. Ottura asiyadiki barliq uyghur mekteplride ötülidighan derslik kitablar, uyghurche edebiy, siyasiy eserler mushu yéngi edeiy til normisi boyiche neshr qilin’ghan. Netijide yéngi uyghur edebiy tili yéngi muntezim ma’arip arqiliq nahayiti tézla omumlashturulghan.

) 1947 – yili sowét uyghurliri latin yéziqidin slawiyan yéziqigha köchüsh munasiwiti bilen uyghur tilining imla qa’idisi yene bir qétim qayta békitildi. Bu qétimqi imla qa’idisi 1960- yili ataqliq tilshunas alim ghojexmet sedwaqqasofning yéngi imla lughiti élan qilinishi bilen 1947- yildin béri ishlitiliwatqan imla qa’idisi küchtin qalghan27. sowét uyghurliri neshr qilghan türlük gézit, zhurnallar shinjangghimu köplep tarqilip turghan. Shéng shisey bilen sowét ittipaqining bir mezgillik dostluqi jeryanida mundaq medeniyet alaqiliri eng yuqiri pellige yetken. Shéng shisey bilen xoja niyaz hajini yarashturushqa ewetilgen sowét terep mutexessisi, xojaniyaz hajining meslihetchisi meshür roziyéf (weten oghli) ölkilik hökümetning neshr epkari bolghan«shinjang géziti»ni özi bashlamchiliq bilen tesis qilghan we bash muherrirlikini öz üstige alghan. Shunga bu gézitningmu sowét uyghurliri yaratqan yéngi edebiy tilda chiqmasliqi mumkin emes idi. biraq, 1930 – yillarning axirlirida uyghurlar arisida bash kötirip chiqqan ikki chong siyasiy küch otturisidiki keskin küresh tüpeylidin sowét ittipaqi yaritip bergen yéngiche edebiy til – yéziq we imla shinjangda hökümran orun’gha ötelmidi. Shimaliy shinjangda tatar jeditchiliri we ularning tesirini qobul qilghan uyghur, özbék ziyaliyliri yaratqan yéngiche metbu’at chongqur yiltiz tartqanidi. Türkiy edebiy tilidin héchqanche yiraqlashmighan bu til qérindash türkiy xelqler tilidiki shiwe perqini yoqitish funksiyisige ige bolghachqa hemme millet üchün ayrim yéziq we edebiy til yaritish zörüriyiti qalmighanidi. Shunga 1930 – 1940- yillarda uyghur, özbék, tatar, qazaq qatarliq türkiy xelqler eng köp arlashqan chöchek shehiride metbu’at tili bu milletler üchün ortaq idi. Bu xelqler arisidiki qoyuq ijtima’iy, medeniy alaqe jeryanida héchqandaq tewelik tamghisi bolmighan chöchek ortaq tili meydan’gha keldi. Chöchekte höküm sürgen ortaq edebiy til 1949 – yildin kéyin küchidin qalghan bolsimu, lékin janliq ortaq til 1960- yillardiki qach – qachta milletlerning nopus nisbitide özgirish yüz bérishi bilen asta- asta küchidin qaldi. üch wilayet da’iriside ortaq türkiy edebiy til en’enisining saqlinishida yuqiridiki xelqler otturisidiki medeniyet birlikining buzulmasliqi, milliy angning téxi shekillenmigenliki, üch wilayet hakimiyitining deslepki mezgilide en’eniwi diniy ma’arip terbiyisi körgen élixan törining hakimiyet béshida turushi seweb bolghanidi.

Uning üstige gherbning zamaniwi ma’arip terbiyisini alghan mes’ut sebri bashchiliqidiki inqilabchilar idi’ologiye saheside sowétning tesirini küchlük yekleytti. Ular «altay» neshriyati qatarliq metbu’at wasitiliri arqiliq hedep «türklük»ghayisini teshwiq qilip, türkiy xelqlerni ushshaq guruppilargha parchilashqa qarshi turatti. Bu öz nöwitide ular ishletken yéziq we til arqiliqmu ipadilinip turatti. Shwét missyonérliri bilen sabiq sowét ittipaqi alimliri otturisidiki ün tinsiz bu küreshte axiri sowét ittipaqi ghelibe qildi. Sowét ittipaqining uzaq muddetlik terbiyilishidin kéyin shinjangdiki yerlik ahale tuymayla uyghur namini özleshtürdi. 1936- yili ölkilik hökümetning mu’awin re’isi xoja niyaz hajining permani bilen uyghur namini qollinish qanuniy küchke ige qilindi. Shuningdin kéyin shinjangda ishlitilgen yéziq we edebiy til yettisuda qéliplashqan edebiy til yolida mangghanliqi üchün, biz hazirqi zaman uyghur millitining shekillinishini ottura asiya uyghurlirining meripetchilik herikitining netijisi dep qaraymiz. Shinjangda 1955- yildin 1957 – yilghiche élip bérilghan hazirqi zaman uyghur tili di’aléktlirini tekshürüshtin kéyin uyghur edebiy tilining shekillinishige asas bolghan merkiziy di’alékt, hazirqi zaman uyghur edebiy tilining ölchemlik teleppuzi bolghan－ ürümchi teleppuzi békitilgen28. Ottura asiya we shinjangda yéziq we imla jehette bir qanche qétimliq islahatni bashtin kechürüp azkem bir esirlik tarixqa ige bolghan hazirqi zaman uyghur tili yenila tereqqiyat we qéliplishish basquchida turiwatqan bolsimu, bu yéngi edebiy til pütkül dunyadiki uyghurlarni bir yipqa baghlap turmaqta.

Izahlar:

(1)qazaqstan penler’akadémiyisi uyghurshunasliq instituti tüzgen «uyghurlarning qsqiche tarixi», 1991-yili almuta «pen» neshriyati, rusche, 15- bet .

(2) «türkiy tillar diwani» da «uyghur élige yéqin jaylashqan bir türk qebilisi» déyilgen, biraq mehmud kashgheri körsetken 20 qebilining qatarida yoq, 1-tom , 187- bet .

(3) «türkiy tillar diwani» 1 – tom , 13- bet.

(4) «türkiy tillar diwani» 1- tom ,3 – bet.

(5) «türkiy tillar diwani» 1 – tom, 38- bet.

(6) «türkiy tillar diwani» 1 – tom, 2 -,77- betler.

(7) «türkiy tillar diwani» 1- tom, 77- bet.

(8) «türkiy tillar diwani» 1 – tom, 116 – bet.

(9) «türkiy tillar diwani» 1 – tom, 618 – bet.

(10) «türkiy tillar diwani» 3- tom, 564-, 567- betler.

(11) «türkiy tillar diwani» 1 – tom, 10- bet.

‪(12) (amérika): «chinggizxanning hujumidin amérikigha qachqan türkler», 2000 – yili istanbul türkche neshiri, 141 – bet .

(13)muhemmed salih: «sheybanname», tashkent ghupur ghulam namidiki edebiyat – sen’et neshriyati 1989 – yili.

(14)ötemish haji: «chinggizname», almuta «ilim» neshriyati 1992 – yili 130 – bet .

(15)obulghazi bahadirxan:«shejere’i türük», tashkent neshriyati 1992 – yili neshiri, 158 -,160 – betler.

(16) a. N. Konoof: «shejere’i terkme» 196 – bet .

(17) «islam énsiklopédiyisi», türkche, «elshir» maddisi 351- bet (zeki welidi toghanning maqalisi).

(18) molla mir salih kashgheri: «kashgher tarixi», qeshqer uyghur neshriyati (bu eserge xata halda «chinggizname» dep at qoyulghan).

(19) choqan welixanof: «maqale we xetler», almuta yéngi hayat neshriyati 1956-yili, qazaqche.

(20) nezer xoja abdusemet: «yoruq sahillar», almuta yazghuchi neshriyati 1991 – yili, 132 -, 142- betler.

(21) nezer xoja abdusemet: «yoruq sahillar», almuta yazghuchi neshriyati 1991-yili, uyghurche neshiri 59 – bet .

(22) nadir dewlet: «1917 – yilidiki öktebir inqilabi we türk – tatar millet mejlisi» , ötüken neshriyati 1998 – yili, türkche, 56 -, 57-betler.

(23) molla musa sayrami: «tarixiy hemidi», milletler neshriyati 1986 – yili, 41-, 636- betler.

(24) «shinjang tezkirichiliki» 2000 – yilliq 2 -san .

(25) abdulla rozibaqyéf: «xelqim üchün köyidu yürek», «yazghuchi» neshriyati 1997 – yili , 84 – bet . Yuqiriqi kitab, 21 – bet .

(26) kolléktip toplam: «yangliwashtin tughulghan uyghur xelqi», almuta «qazaqistan» neshriyati 1989 – yili, uyghurche 21 -bet.

(27) a.Qaydarof, gh.Sedwaqqasof, t.Alipoflar tüzgen: «hazirqi zaman uyghur tili» 1-qisim , -yili, shinjang xelq neshriyati 384 – bet.

(28) mir sultan osmanof: «hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri» 1990 – yili shinjang yashlar – ösmürler neshriyati, neshiri, 1 – bet.

(aptor: aptonom rayonluq terkizchilik komitétida)

Tehrirligüchi : erkin imnniyaz qutluq

(turpanshunashliq tetqiqati zhurnilidin élindi)

Http://qamus.Okyan.Com/View.Aspx?ID=9376

Xurjun

2012-05-17T20:40:23Z

← كونا نەشرى		20:40, 17 باھار 2012 تۈزەتكەن نەشرى
7 -قۇر:		7 -قۇر:


−		+	[[File:Xurjun2.jpg]]

	Xurjun — uyghurlarning turmushida ishlitish tarixi uzun bolghan, shundaqla uyghur millitigila xas bolghan muhim turmush wastisidin biridur. Biz, turmushtiki uyghurlarning milliy xasliqi ekis ettürülgen herqandaq edebiyat – sen’et eserliride xurjunning melum wastilerning yardimide ekis ettürülgenlikini köriwalalaymiz. Chünki, xelqimizde « uyghurlar bar yerde xurjun bar, xurjun bar yerde uyghurlar bar » deydighan gep bar. Men xoten wilayitining niye nahiyiside kétiwatqinimda, bir bowayning ichige liq yémeklik qachilan’ghan xurjunni éshekning dümbisige ming teslikte artiwatqanliqini körüp qaldim-de, boway bilen xurjun toghrisida paranglishish istigide boldum. Bowayning ismi metqurban barat bolup, niye nahiyisining nahiye bazirida olturushluq déhqan iken. Boway, déhqanchiliqning sel bosh waqitlirida, nahiye bazar ichide özi yasighan herxil yaghach buyumlirini ekirip soda qilidiken. Bügünmu boway öyidiki téxi sétip bolalmighan yaghach buyumlirini yighishturup, qedinisi bilen xoshlushup xurjunini élip bazargha mangghan iken. Men bowayni sodidin qoymasliq üchün, uning bilen xurjun toghrisida qisqila parangliship, uning bilen xoshlashtim. Bowayning éytishiche, xurjun uyghur xalwapchiliqining muhim bir türi bolup, uni mexsus terbiylen’gen xalwapchi ustilarla tuquyalaydiken. Xurjun, qizil, kök, yéshil, sériq, sösün qatarliq renglik yiplarni gireleshtürüsh usuli arqiliq herxil gül nusxiliri chiqirilip toqulidiken. Xurjun tüz toqulup, ikki teripi keynige yandurulup, yan teripi tikilip andin shekilge keltürülidiken. Andin xurjunning éghizigha chirayliq girwek chiqirilip izma békitilidiken. Izma xurjundiki nersilerning bixeterlikini saqlash roligha ige iken. Xurjun ikki pay bolup, nerse – kérek yötkeshte tengpungluqni saqlaydighan bolghachqa, uningdin qachilan’ghan nersilerni meyli adem dolisigha artip mangsun yaki éshekke artip mangsun, oxshashla tengpungluqni saqlap küchni téjep qalghili bolidu. U nerse – kérek qachilap yötkeshte, bolupmu uzun seper jeryanida ishlitishke nahayiti eplik. Uningdin hawa ötüshüp turidighan bolghachqa, ichige sélinidighan nerse – kérekler asan buzulup qalmaydu hem uningda nerse – kéreklerni pakiz saqlighili bolidu. U yéqinqi yillardin buyan, jem’iyet tereqqiyatigha egeship kündilik turmush wastisi ornidin halqip, sen’et buyumi qatarida saqlanmaqta. Xurjun uyghurlarning turmush, medeniyet, örp – adet, jughrapiylik shara’it qatarliqlarni tetqiq qilishtimu muhim tetqiqat témisi bulalaydu.		Xurjun — uyghurlarning turmushida ishlitish tarixi uzun bolghan, shundaqla uyghur millitigila xas bolghan muhim turmush wastisidin biridur. Biz, turmushtiki uyghurlarning milliy xasliqi ekis ettürülgen herqandaq edebiyat – sen’et eserliride xurjunning melum wastilerning yardimide ekis ettürülgenlikini köriwalalaymiz. Chünki, xelqimizde « uyghurlar bar yerde xurjun bar, xurjun bar yerde uyghurlar bar » deydighan gep bar. Men xoten wilayitining niye nahiyiside kétiwatqinimda, bir bowayning ichige liq yémeklik qachilan’ghan xurjunni éshekning dümbisige ming teslikte artiwatqanliqini körüp qaldim-de, boway bilen xurjun toghrisida paranglishish istigide boldum. Bowayning ismi metqurban barat bolup, niye nahiyisining nahiye bazirida olturushluq déhqan iken. Boway, déhqanchiliqning sel bosh waqitlirida, nahiye bazar ichide özi yasighan herxil yaghach buyumlirini ekirip soda qilidiken. Bügünmu boway öyidiki téxi sétip bolalmighan yaghach buyumlirini yighishturup, qedinisi bilen xoshlushup xurjunini élip bazargha mangghan iken. Men bowayni sodidin qoymasliq üchün, uning bilen xurjun toghrisida qisqila parangliship, uning bilen xoshlashtim. Bowayning éytishiche, xurjun uyghur xalwapchiliqining muhim bir türi bolup, uni mexsus terbiylen’gen xalwapchi ustilarla tuquyalaydiken. Xurjun, qizil, kök, yéshil, sériq, sösün qatarliq renglik yiplarni gireleshtürüsh usuli arqiliq herxil gül nusxiliri chiqirilip toqulidiken. Xurjun tüz toqulup, ikki teripi keynige yandurulup, yan teripi tikilip andin shekilge keltürülidiken. Andin xurjunning éghizigha chirayliq girwek chiqirilip izma békitilidiken. Izma xurjundiki nersilerning bixeterlikini saqlash roligha ige iken. Xurjun ikki pay bolup, nerse – kérek yötkeshte tengpungluqni saqlaydighan bolghachqa, uningdin qachilan’ghan nersilerni meyli adem dolisigha artip mangsun yaki éshekke artip mangsun, oxshashla tengpungluqni saqlap küchni téjep qalghili bolidu. U nerse – kérek qachilap yötkeshte, bolupmu uzun seper jeryanida ishlitishke nahayiti eplik. Uningdin hawa ötüshüp turidighan bolghachqa, ichige sélinidighan nerse – kérekler asan buzulup qalmaydu hem uningda nerse – kéreklerni pakiz saqlighili bolidu. U yéqinqi yillardin buyan, jem’iyet tereqqiyatigha egeship kündilik turmush wastisi ornidin halqip, sen’et buyumi qatarida saqlanmaqta. Xurjun uyghurlarning turmush, medeniyet, örp – adet, jughrapiylik shara’it qatarliqlarni tetqiq qilishtimu muhim tetqiqat témisi bulalaydu.

File:Xurjun2.jpg

2012-05-17T20:40:02Z

"[[File:Xurjun2.jpg]]" يۈكلەنگەن

ئۇيغۇر تىبابىتى مۇرەككەپ دورىلارنىڭ ھەر خىل كىسەللىكلەرگە ئىشلىتىش مۇندەرجىىسى

2012-05-17T20:32:26Z

Created page with "<h1 id="subject_tpc" align="right"> ئۇيغۇر تىبابىتى مۇرەككەپ دورىلارنىڭ ھەر خىل كىسەللىكلەرگە ئىشلىتىش مۇندە..."

يېڭى بەت

<h1 id="subject_tpc" align="right"> ئۇيغۇر تىبابىتى مۇرەككەپ دورىلارنىڭ ھەر خىل كىسەللىكلەرگە ئىشلىتىش مۇندەرجىىسى</h1>

<div id="p_tpc" class="c"></div>

<div class="tpc_content" id="read_tpc"><div align="center">مۇرەككەپ دورىلارنىڭ ھەر تۇرلۇك كىسەللىكلەرگە ئىشلىتىش مۇندەرجىسى </div><div align="right">1- باش، مىڭە كىسەللىكلىرىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">1- باش ئاغرىقىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">1) بىنەپشە شەربىتى، 2) جاۋارىش تاباشىر،3) مەجۇنى بەرشىشا، 4) ھەببى ئايارەنجى، 5) ھەببى بىنەپشە، 6) ھەببى ئەپيۇن، 7) ھەببى شەبيار، 8) ھەببى شىپا، 9) قۇرسى قوقىيا، 10) ئۇستىقۇددۇس شەربىتى، 11) ئىتتىرفىل سەغىر،12) ئىتتىرفىل كەبىر، 13) ئىتتىرفىل كەشنىز،14) مەجۇنى پولۇنىيا، 15) خېمىرى خەشخاش. </div><div align="right">ماددىسىز باش ئاغرىغىغا: </div><div align="right">1) ئاق سەندەل ياكى كاپۇر پۇرىتىلىدۇ. </div><div align="right">2) بىنەپشىدىن 10 گىرام ئىچۆۇزىلىدۇ. </div><div align="right">3) يۇمغاقسۇت كوكىدىن مەلۇم مىقداردا ئېلىپ سىركە ياكى گۇلاپ بىلەن زىماد قىلىپ پىشانە ياكى ئىككى چىكىگە چېپىلىدۇ. </div><div align="right">4) قاپاق ئۇرۇغىنى ئىزىپ پىشانىگە چېپىلىدۇ. </div><div align="right">ماددىلىق باش ئاغرىغىغا: </div><div align="right">دەسلەپ قاسيى خىلىت سەۋەبىدىن كىلىپ چىققان بولسا شۇ خىلىتنىڭ مۇنزىجى بىرىلىدۇ، ۋە يۇقۇردىكى مۇرەككەپ دورىلارنى تاللاپ ئىشلىتىلىدۇ. </div><div align="right">1) سىركىدىن 12 مىللىلىتىر، گۇل يېغىدىن 60 مىللىلىتىر، گۇلاپتىن 180 مىللىلىتىر ئېلىپ ئارلاشتۇرۇپ لۆڭگىنى چىلاپ پىشىنىسىگە قويىلىدۇ. </div><div align="right">2- شەقىقىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">قۇرسى قوقىيا. </div><div align="right">3- مىڭە مىزاجىنى تەڭشىگۈچى دورىلار: </div><div align="right">1) داۋائى مىشكى تەلىخ، 2) مەتبۇخى مۇسھىل سەفرا، 3) ھەببى ئايارەنجى، </div><div align="right">4- مىڭە ئاجىزلىقىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">1) ئالما شەربىتى، 2) ئايارەنجى لوغانزىيا، 3) ئەبرىشىم شەربىتى، 4) ئەرقى، جەۋھىرى بادىرەنجى بۇيا، 5) بۇزۇرى شەربىتى، 6) جاۋارىش ئەنبەر، 7)خېمىر مەرۋايىت، 8) مەجۇنى داۋائى مىشكى،9) رەيھان شەربىتى، قىزىل گۇل قەنت، گاۋزۇبان شەربىتى، خېمىر گاۋزۇبان، مۇجۇنى ماددەتۇل ھايات، مەجۇنى نۇجاھ، مۇپەررىھى ياقۇت، ئىتتىر فىل كەشنىز، ئىتتىرفىل ئۇستى قۇددۇس، </div><div align="right">5- نىرۋا ئىجىزلىقىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەبرىشىم شەربىتى، ئەرقى سەندەل، بادىرەنجى بۇيا شەربىتى، پىننە گۇلقەنت، جاۋارىش زەرئۇنى، خېمىر ئەبرىشىم، خېمىر گاۋزۇبان، خېمىر مەرۋايىت، مەجۇنى داۋائى مىشكى، رەيھان شەربىتى، قىزىل گۇل شەربىتى، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەجۇنى بەرشىشا، ھالۋىئى بەيزە، مەجۇنى جەدۋار، مەجۇنى نۇجاھ، مۇپەررىھى ياقۇت، ھەببى ئايارەنجى، ياڭاق مۇرابباسى. </div><div align="right">6- ئۇقۇسىزلىققا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەبرىشىم شەربىتى، بادام جەۋھىرى، جەۋھىرى خەشخاش، خىېمىرى ئەبرىشىم، خېمىر گاۋزۇبان، مەجۇنى بەرشىشا، مۇپەررىھى ياقۇت، ھەببى بەرشىشا، ئۇستىقۇددۇس شەربىتى، رەيھان شەربىتى. </div><div align="right">سۇمبۇل ھىندى 20 گىرام، ئۇستىقۇددۇس 15 گىرام، رەيھان ئۇرۇغى 10گىرام، شىكەر 60 گىرام ئېلىپ 1000 مىللىلىتىر سۇدا قاينىتىپ 500 مىللىلىتىر شەربەت تەييارلاپ ھەر كۇنى 50 مىللىلىتىردىن ئۈچ ۋاخ ئىچسە ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ. </div><div align="right"> 7- باش قېيىشقا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئايارەنجى لوغازىيا، ئىتتىرفىل سانا، سوپۇپى ئىتتىر فىل، ئىتتىرفىل كەشنىز، </div><div align="right">1) سەبرى سۇقتىرىدىن 6 گىرام ئېلىپ سۇدا ئېزىپ پىشانىگە چېپىلىدۇ. </div><div align="right">2) كەپتەر مايىقىدىن بىر ئاز ئېلىپ ئىسسىق سۇدا ئېزىپ پىشانىگە چېپىلىدۇ. </div><div align="right">3) پارپىدىن 2 گىرامنى يۇمشاق ئىزىپ بۇرۇندىن تارتىشقا بىرىلىدۇ. </div><div align="right">8- ئۇنۇتقاقلىققا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەبرىشىم شەربىتى، بادام جەۋھىرى، خېمىر گاۋزۇبان، خېمىر مەرۋايىت، داۋائى مىشكى، رەيھان شەربىتى، مەجۇنى بەرشىشا، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەجۇنى جەدۋار، مەجۇنى نۇجاھ،مەجۇنى ھالۋائى بەيزە، مۇپەررىھى ياقۇت، ئىتتىرفىل سەغىر، سۇمبۇل شەربىتى، سوپوپى نىسيان. </div><div align="right">1) ئاسارۇندىن 4-6 گىرام ئېلىپ، يۇمشاق سوقۇپ مائۇل ھەسەل بىلەن كۇنىگە ئۈچ قېتىم ئىچكۈزىلىدۇ. </div><div align="right">2) ھەر كۇنى مۇۋاپىق مىقداردا ھەسەل ئىستىمال قىلىپ بىرىلىدۇ. </div><div align="right">3) ئوزۇقلۇقلاردىن قۇش تۇخۇملىرى، تۇخۇ گۆشى، يىلىك، قۇزا ۋە ئوغلاقلارنىڭ مىڭىسى داۋاملىق ئىستىمال قىلدۇرىلىدۇ. </div><div align="right">9- رەئىس ئەزالار ئەزالار ئاجىزلىقىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئالما شەربىتى، ئەرقى گۇل، جفۋارىش ئەنبەر، خىېمىر مەرۋايىت، خېمىر گاۋزۇبان، داۋائى مىشكى، قىزىل گۇل شەربىتى، لوبۇبى كەبىر، مەجۇنى مەسىھا، ھەببى جەدۋار، </div><div align="right">10-سەرئى (تۇتقاقلىق) گە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">خېمىر گاۋزۇبان، داۋائى مىشكى، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەجۇنى سەرئى، ئىتتىرفىل ئۇستىقۇددۇس. </div><div align="right">1) 500 گىرام ئادىراسماننى 15 لىتىر مۇسەللەسكە چىلاپ، تۆتتىن بىرى قالغۇچە قاينىتىپ سۈزۈپ ئېلىپ ھەر كۇنى 60 مىللىلىتىردىن ئىچىپ بەرسە ئۇنىمى ياخشى. </div><div align="right">2) ئاقىرقەرھادىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ يۇمشاق سۇقۇپ داۋاملىق بۇرنىغا پۇراپ بەرسە ياكى ئاقىرقارھانى يىپقا ئۆتكۈزۇپ تۇتقاقلىق كىسىلى بولغان بالىلارنىڭ بوينىغا ئېسىپ قوسا بولىدۇ. </div><div align="right">3) سەۋدانىڭ مۇنزىجىنى بىر ئاي بىرىمىز. </div><div align="right">11- مىڭە قان تومۇرلىرى قېتىش كىسىلىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەرقى بىدىمىشكى، ئەرقى گاۋزۇبان، خېمىرى سەندەل، خېمىرى مەرۋايىت، خېمىرى گاۋزۇبان ئەنبىرى، قىزىل گۇل شەربىتى، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، ئۇستىقۇددۇس شەربىتى، ئىتتىرفىل ئۇستىقۇددۇس، سوپۇپى ئىتتىرفىل. </div><div align="right">12- مىڭە قان تومۇرلىرى توسۇلۇشقا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەبرىشىم شەربىتى، خېمىر مەرۋايىت، ھەببى غارىقۇن، مەجۇنى ئۇستىقۇددۇس، ئىتىرىفىل سەغىر، ئىتىرىفىل كەبىرم ئىتىرىفىل كەشنىز. </div><div align="right">13- پالەچكە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئايەرەنجى پەيقىرا، ئەبرىشىم شەربىتى، داۋائى مىشكى، رەۋغىنى ئازاراقى، رەۋغىنى پەرپىيۇن، مائۇل ھەسەل شەربىتى، مەجۇنى ئازاراقى، مەجۇنى بەرشىشا، ھەببى ئايارەنجى پەيقىرا، ھەببى قوقىيا، ھەببى مەنتىن. </div><div align="right">14- يۇز نىرۋا پارالىچىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئايارەنجى پەيقىرا، رەۋغىنى پەرپىيۇن، رەۋغىنى قەلەمپۇر، رەۋغىنى قۇستە، مەجۇنى ئازاراقى، مۇنزىج بەلغەم،مەجۇنى سالاجىت، مەجۇنى ماددەتۇل ھايات، قۇرسى قوقىيا، قۇستە يېغى، مەلھىمى بەيزە، مائۇل ھەسەل ئىتتىرپىل ئۇستىقۇددۇس.ھەببى جەدۋار، زەيتۇن يېغى، قەلەمپۇر يېغى ئىشلىتىلىدۇ. </div><div align="right">2- يۈرەك قان تومۇر كىسەللىكلىرىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">1- يۈرەك ئاجىزلىقىغا ئىشىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئالما شەربىتى، ئالما مۇرابباسى، ئەبرىشىم شەربىتى، بادىرەنجى بۇيا شەربىتى، بىھى شەربىتى، جاۋارىش ئەنبەر، خىمىر گاۋزۇبان، داۋائى مىشكى، خېمىر مەرۋايىت، قۇرسى سەندەل، قىزىل گۇل ئىچىملىكى، مەجۇنى ماددەتۇل ھايات، مەجۇنى ياقۇت، ھەببى جەدۋار، </div><div align="right">ئۇستىقۇددۇس شەربىتى، يۈرەكنى قۇۋەتلەش چېيى. </div><div align="right">2- يۈرەك رىتىمسىزلىقىغا (خەپەقان) ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەرقى بىدىمىشكى، بادىرەنجى بۇيا شەربىتى، جاۋارىش ئودى تۇرۇش، خېمىر گاۋزۇبان، خېمىر مەرۋايىت، داۋائى مىشكى، قان بېسىم شەربىتى، قۇرسى سەندەل، مەتبۇخى ھەلىلە، مۇپەررى ئەبرىشىم، مۇپەررىھى ياقۇت، ئۇستىقۇددۇس شەربىتى. </div><div align="right">1) ھەسەل 1 كىلوگىرام، گۇلاپتىن،گاۋزۇبان 500 مىللىلىتىر، قەلەمپۇر سۇمبۇل، ئۇدى ھىندى، زەپەر ھەر بىرىدىن 10 گىرامدىن ئېلىپ قائىدە بۇيۇنچە سۇس ئوتتا قاينىتىپ شەربەت تەييارلاپ 20-30 مىللىلىتىردىن ئىستىمال قىلىنسا ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ. </div><div align="right">2) 30 گىرام قىزل گۇلنى ( يولى بولمىسا قۇرۇتىلغىنى بولسىمۇ بولىدۇ) 200 مىللى لىتىر سۇدا قاينىتىپ تەمىنى چىقىرىپ ئازراق تەرنجىبىن ياكى شىكەر قۇشۇپ 50 مىللى لىتىردىن ئىسرتىمال قىلسا ئۈنۈمى ياخش </div><div align="right">3- يۈرەك سانجىقىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەرقى بىدىمىشكى، بادىرەنجى بۇيا شەربىتى، خېمىر گاۋزۇبان، خېمىر مەرۋايىت، داۋائى مىشكى، مۇپەررى ئەبرىشىم، مۇپەررىھى ياقۇت، ئۇستىقۇددۇس شەربىتى. </div><div align="right">4- يۈرەك مۇسكۇل تىقىلمىسىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">بادىرەنجى بۇيا شەربىتى، خېمىر گاۋزۇبان، خېمىر مەرۋايىت، داۋائى مىشكى، مۇپەررى ئەبرىشىم، مۇپەررىھى ياقۇت، ئۇستىقۇددۇس شەربىتى، مەتبۇخى سانا. </div><div align="right">5- يۈرەك قېپى ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">خېمىر سەندەل، خېمىر مەرۋايىت، قۇرسى مەرۋايىت. </div><div align="right">6- ئۆپكە مەنبەلىك يۈرەك كىسىلىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">خېمىر مەرۋايىت، سەرپىستان شەربىتى، لۇئۇقى بادام، لۇئۇقى بىنەپشە، لۇئۇقى چەلغۇزە، لۇئۇق زوپا، لۇئۇقى خەشخەش، ھەببى غارىقۇن. </div><div align="right">7- يوقۇرى قان بېسىم كىسىلىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەرقى بىدىمىشكى، ئەرقى سەندەل، ئەرقى كاسىنە، چىلان شەربىتى، خېمىرى سەندەل، قۇرسى سەندەل، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، يۈقۇرى قان بېسىم چېيى. يوقۇرى قان بېسىم ئىۋچىملىكى. </div><div align="right">1) ئالما، بىھە، ئانار سۇيىگە شىكەر قۇشۇپ ئىچكۈزۇلىدۇ. </div><div align="right">2) يېڭى يۇمغاقسۇت، چىڭسەي، پالەك، ئۇسۇڭ، چامغۇر، تۇرۇپ قاتارلىقلاردا قىلغان سىڭىشلىك تاماق بىرلىدۇ. </div><div align="right">3) قىزىل گۇل، ئانار گۇلى، ئەنجىباھار، سىمىز ئوت ئۇرۇغى، پاقا يۇپۇرمىغى ئۇرۇغى، ئاق سندەل، قىزىل سەندەل، ئاچچىق ئانار، ئالما، بېھى قاتارلىقلار دەملەپ ئىچىلىدۇ. </div><div align="right">4) تەمىرھىندى، چىلان، ئەينالۇ قاتارلىقلارنى دەملەپ ئىچىشكە بىرىلىدۇ. </div><div align="right">8- قاندىكى ماينى تۆۋەنلىتىش ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">مەتبۇخى ئەپتىمۇن، ئايارەج لوغازىيا، مەتبۇخى شاھتەررە، مەتبۇخى بىنەپشە، مەتبۇخى ھېلىلە، قان تازلاش شەربىتى، ئىتىرىفىل سەغىر. </div><div align="right">1) ھەر كۇنى مۇۋاپىق مىقداردىكى ئاچچىق سۇ ئىچسە ياكى خاسىڭ مېغىزىنى ئاچچىقسۇغا 24 سائەت چىلاپ،كۇندە ئەتىگەندە 10 دانىدىن ئىستىمال قىلسا، قاندىكى ماي ماددىسى ئېشىپ كىتىشنى تىزگىنلەشتە ياخشى ئۈنۈم بىرىدۇ. </div><div align="right">2) تەمىرھىندىدىن 200 گىرام، ئاپلىسىندىن 100گىرام ئېلىپ، 2 كىلۇ گىرام قايناق سۇغا چىلاپ، كۇندە ئۈچ ۋاخ 100 مىللى لىتىردىن ئىستىمال قىلىندۇ. </div><div align="right">3) 10 گىرام تاۋۇز ئۇرۇغى مېغىزىنى چالا سۇقۇپ، 200 مىللى لىتىر سۇدا قاينىتىپ تەمىنى چىقىرىپ سۇزۇپ 50 گىرام شىكەر ياكى ناۋات قۇشۇپ كۇندە 2 ۋاخ 20 مىللى لىتىردىن ئىستىمال قىلسا يۈرەكنىڭ قالايمىقان سېلىشىغا ئۈنۇم بىرىدۇ. </div><div align="right">3- ئۆپكە، كۆكرەك كىسەللىكلىرىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">1- زوكام ۋە نەزلىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">زوكام جەۋھىرى، زوپا جەۋھىرى، بىخسۇس شەربىتى، سەرپىستان شەربىتى، قۇرسى خەشخەش، زوكام كاشكاپ، لۇئۇقى بادام، لۇئۇقى تىن، لۇئۇقى چەلغۇزە، لۇئۇقى زىخ، نەزلە شەربىتى، سوپۇپى سۇئال، </div><div align="right">1) ئىسسىقتىن بولغان زوكامغا: </div><div align="right">گۇل بىنەپشە، كاسىنە ئۇرۇغى، بەديان، گاۋزۇبان، ئاق لەيلى ئۇرۇغى، ھەمىشە باھار ئۇرۇغى، ھەر بىرى 5 گىرامدىن، ئۇرۇقسىز ئۇزۇم 7 گىرام ئېلىپ پاكىز سۇغا چىلاپ قۇيۇپ تەمى چىققاندىن كىيىن سۇيىنى ئىچكۈزىلىدۇ. </div><div align="right">2) سۇغۇقتىن بولغان زوكامغا: </div><div align="right">گۇل بىنەپشە، بەديان بىخسۇس، ئەنجۇر مۇنىكى، پىرسىياۋشان، زەنجىبىنلاردىن 5 گىرامدىن ئېلىپ، 100 مىللىلىتىر قايناق سۇغا دەملەپ ئازراق گۇلقەنت سېلىپ ئىچكۈزۈلىدۇ. </div><div align="right">2- يۈتەلگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">زوپا جەۋھىرى، بىخسۇس شەربىتى، سەرپىستان شەربىتى، قۇرسى خەشخەش، زوكام كاشكاپ، لۇئۇقى بادام، لۇئۇقى تىن، لۇئۇقى چەلغۇزە، لۇئۇقى زىخ، نەزلە شەربىتى، سوپۇپى سۇئال، بىنەپشە شەربىتى، لۇئۇقى كەتان، لۇئۇقى ئىسپىغۇل، ھەببى غارىقۇن. </div><div align="right">3- بادامسىمان بەز ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">شاتۇت شەربىتى، سۇپۇپى ئىگىر، غارا- غار سۇيى. </div><div align="right">4- كۆك يۈتەلگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">سۇپۇپى سۇئال، لۇئۇقى بادام، لۇئۇقى كەتان، بادام جەۋھىرى، زوپا شەربىتى. </div><div align="right">5- يۇتقۇنچاق ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">شاتۇت شەربىتى، مەتبۇخى سەرپىستان، غارا- غار سۇيى، ھەببى بىنەپشە، شەربىتى ئەنگۇر شىپا. </div><div align="right">6- ئاۋاز پوتۇپ قېلىشقا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">شاتۇت شەربىتى، غار- غار سۇيى، ئەڭ ئاددى رىتسىپ: ياڭاقنىڭ شاكىلىنى ئىككى پارچە قىلىپ شاكال ئىچىنى پاكىز تازلاپ سۇت قويۇپ سۇس ئوتتا قاينىتىپ غار- غار قىلسا ئۇنۇمى ناھىيىتى ياخشى. </div><div align="right">7- كاناي ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">زوپا جەۋھىرى، بىخسۇس شەربىتى، سەرپىستان شەربىتى، قۇرسى خەشخەش، زوكام كاشكاپ، لۇئۇقى بادام، لۇئۇقى تىن، لۇئۇقى چەلغۇزە، لۇئۇقى زىخ، نەزلە شەربىتى، سوپۇپى سۇئال، بىنەپشە شەربىتى، لۇئۇقى كەتان، لۇئۇقى ئىسپىغۇل، ھەببى غارىقۇن، شەربىتى ئەنگۇرشىپا، </div><div align="right">1) كانايچە ياللۇغىغا: سۇڭپىيازدىن بىر باش، زەنجىبىل 3 گىرام، قارا شىكەردىن 30 گىرام ئېلىپ شەربەت تەييارلاپ ئىستىما قىلسا ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">2) چۈچۈك بۇيا، قەنتتىن تەڭ مىقداردا ئېلىپ سۇقۇپ،بەديان سۇيىدە يۇغۇرۇپ ھەب تەيييارلاپ ئىستىمال قىلسا كانايچە ياللۇغى سەۋەبىدىن كىلىپ چىققان يۈتەلگە ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">3) بىنەپشە، نىلۇپەر، زوپا، ئاق لەيلى ئۇرۇغى، بىھى ئۇرۇغى، چۈچۈك بۇيا 10 گىرامدىن ئېلىپ چالا سۇقۇپ دەملەپ ئىچسە ئۈنۈمى ياخىشى </div><div align="right">8- زىققىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">بىخسۇس شەربىتى، تەرياقى نەزلە، ئاق لايلى شەربىتى، ئەرقى خەشخەش، زوپا شەربىتى، سەرپىستان جەۋھىرى، قۇرسى بىنەپشە، كاشكاپ جەۋھىرى، مەجۇنى زوپا، ھەببى غارىقۇن. </div><div align="right">1) چۇچۇك بۇيا يىلتىزى 10 گىرام، زوپا 3 گىرام، ئەنجۇر قېقىدىن 10 گىرام، پىرسىياۋشان 10 گىرام ئېلىپ قانىتىپ، تەمى چىققاندا سۇزۇپ سۇيىنى ئىچسە زىققىغا ئۈنۈمى ياخىشى. </div><div align="right">2) روببىسۇستىن 1- 3 گىرام ئېلىپ شۇمسە ئۇنۇمى ياخشى. </div><div align="right">3) ئىسپىغۇلدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ سۇغا چىلاپ لۇئابىنى ئېلىپ ئىچسە ئۇنۇمى ياخشى. </div><div align="right">4) 2 دانە تۇخۇم سېرىقىغا ئازراق ئاق شىكەر، 2 گىرام قارىمۇچ قۇشۇپ چالا پوشۇرۇپ ئىچسە ئۇنۇمى ياخىش. </div><div align="right">9- ئۆپكە ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەبرىشىم شەربىتى، بادام جەۋھىرى، سەرپىستان شەربىتى، كاشكابى زوكام، لۇئۇقى زوپا، مەجۇنى پولۇنىيا. </div><div align="right">1) ئەنجۇر قېقى 10دانە، چىلان ، زوپا 9 گىرامدىن، پىرسىياۋشان 7 گىرامنى چۈچۈك بۇيا يىلتىزى 7 گىرام قاينىتىپ ئىچسە ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">10- كۆكرەك پەردە ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">بىنەپشە شەربىتى، زوپا شەربىتى، سەرپىستان شەربىتى، لۇئۇقى بىنەپشە، لۇئۇقى چەلغۇزە، لۇئۇقى خەشخەش، نەزلە شەربىتى. </div><div align="right">1) سانجىق ئېغىر بولسا، 3- 4 گىرام ھىڭنى ئېرىتىپ لاتىغا سۇركەپ ئاغرىق يەرگە چاپسا ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">11- ئۆپكە ھاۋالىق ئىششىغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">زوپا شەربىتى، بادام جەۋھىرى، سەرپىستان شەربىتى، لۇئۇقى بىنەپشە، لۇئۇقى چەلغۇزە، لۇئۇقى كەتان، مەجۇنى بىنەپشە، سوپۇپى سۇئال. </div><div align="right">1) كۆكسى چىڭقىلىشنى بۇشۇتۇش ئۈچۇن سىرىتتىن زەيتۇن مېيى، بادام يېغى سۇركىلىدۇ، ھەمدە ھەسەل سۇيى ئىچكۈزۇلىدۇ. </div><div align="right">2) بەلغەم بۇشۇتۇش ئۈچۈن نۇشۇدۇر سىپىلگەن جىگەر كاۋىپى ئىچكۈزۇلىدۇ. </div><div align="right">12- ئۆپكە سىلىغا ئىشلىتىدىغان ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">سوپۇپى كەھرىبا، سوپۇپى سەرتان، لۇئۇقى سەرپىستان، لۇئۇقى تىن، لۇئۇقى چەلغۇزە، لۇئۇقى خەشخەش، مەجۇنى سەرتان، قىزىل گۇل گۇلقەنت، قورسى كەھرىبا، ئەنجىباھار شەربىتى، مەجۇنى ئوشبە. </div><div align="right">1) قىزىتمىسى يۇقۇرى بولسا: بىنەپشە شەربىتى بىرىلىدۇ. </div><div align="right">2) يۆتەلنى پەسەيتىش ئۈچۈن بادام مېغىزى، قىزىل گۇل ۋە ناۋاتتىن تەڭ مىقداردا ئېلىپ، سۇقۇپ، كۇندە 3- 4 قېتىم 10 گىرامدىن ئىچسە ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ. </div><div align="right">3) قىزىل گۇلقەنت داۋاملىق ئىستىمال قىلىنىدۇ. </div><div align="right">4) 100 گىرام قۇرۇتۇلغان يىلانغا 50 گىرام قىزىل قولتۇق پاقىنى قۇشۇپ سۇپۇپ تەييارلاپ، ھەر كۇنى 3 قېتىم 2 گىرامدىن ئىستىمال قىلسا ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">5) ھەر كۇنى ئۇزۇلدۇرمەي سۇت ئىچكۇزۇلىدۇ. </div><div align="right">13- قان توكۇرۇشكە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئانارگۇلى گۇلقەنت، ئەنجىباھار شەربىتى، قۇرسى كەھرىبا. </div><div align="right">4- ئاشقازان، ئۈچەي كىسەللىكلىرىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">1- ئاشقازان مىزاجىنىڭ بوزۇلۇشىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">جاۋارىش ئەنبەر، جاۋارىش بوزۇرى، جاۋارىش زەنجىبىل، جاۋارىش زەرئۇنى، ئايارەنجى پەيقىرا، جاۋارىش كومۇنى، جاۋارىش كۇندۇر، جاۋارىش مىشكى، جاۋارىش نانىخا، ھەببى زەنجىبىل، ئاشقازان كۈچلەندۇرۇش جەۋھىرى، ئاشقازان ئۈت جەۋھىرى، مەجۇنى مەئىدە. </div><div align="right">2- ئاشقازان ئاجىزلىقىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئالما مۇرابباسى، ئامۇت شەربىتى،بىھى شەربىتى، بۇزۇرى جەۋھىرى، بىھى مۇرابباسى، جاۋارىش ئامىلە، جاۋارىش ئەنبەر، جاۋارىش دارچىن، جاۋرىش مىشكى، جاۋرىش زەنجىبىل، قۇرسى مۇقەل، مەجۇنى ئامىلە نۇشدارى، سوپۇپى خۇلىنجان، مەجۇنى سۇمبۇل، مەجۇنى مەسىھا، مەجۇنى مۇقەۋۋى مەئىدە، نار پىننە شەربىتى، پىننە گۇلقەنت، ئىتىرىفىل كەبىر. </div><div align="right">3- ئىشتىھاىسزلىققا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئالما شەبىتى، پىننە شەربىتى، تەرەنجىبىل شەربىتى، جاۋارىش ئامىلە، بۇزۇرى جەۋھىرى، جاۋارىش تاباشىر، جاۋارىش كومۇنى، جاۋارىش مىشكى، جاۋارىش نانىخا، جاۋارىش ئودىتۇرۇش، جاۋارىش تەمىرى ھىندى، دىينار شەربىتى، رەيھان شەربىتى، جاۋارىش كۇندۇر، مەجۇنى ئامىلە نۇشدارى، قۇرسى تەنكار، پىننە گۇلقەنت. </div><div align="right">4- كۆڭۇل ئېلىششنى پەسەيتكۈچى ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">بىھى شەربىتى، ئالما مۇرابباسى، بىھى مۇرابباسى، جاۋارىش نارمىشكى، زىخ شەربىتى، ھەببى مەستىكى، جاۋارىش كۇمۇنى. </div><div align="right">5- ئاشقازان ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">جاۋارىش تاباشىر، پىننە شەربىتى، جاۋارىش جالىنۇس، مەجۇنى ئاقاقىيا، مەجۇنى قۇرۇھىل مەئىدە، جاۋارىش ئەنبەر، ئەرقى نانىخا، جاۋارىش كومۇنى ، جاۋارىش ئامىلە بىرىلىدۇ. </div><div align="right">1) ئىلمان سۇغا سىركە قۇشۇپ ئىچكۈزۇلىدۇ،لىكىن تاماق چەكلىنىدۇ، </div><div align="right">2) خۇلىنجان، پىلپىل، زەنجىبىل، دارچىن، قەلەمپۇر قاتارلىق دورىلاردىن تەڭ مىقداردا ئېلىپ يۇمشاق سۇقۇپ تۇخۇم سېرىقىغا ئارلاشتۇرۇپ مەيدە سىرىتىدىن چاپسا ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">6- ئاشقازان 12 بارماق ئۈچەي يارىسىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەنجەباھار شەربىتى،جاۋارىش ئەنبەر، جاۋارىش زەنجىبىل، جاۋرىش كەھرىبا، سوپۇپى تىن، سوپۇپى قابىز، سىركەنجىبىل سەپەرجىل، قۇرسى گۇلنار، مەجۇنى قۇرۇھىل مەئىدە، قۇرسى تاباشىر. </div><div align="right">سوپوپى ىىخ مارجان، ياڭاق مۇرابباسى، مەجۇنى نانىخا </div><div align="right">1) بىخ سۇسنى ئاقلاپ قۇرۇتۇپ، سۇقۇپ ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۇپ، كۇندە 10 گىرامدىن 2 ۋاخ ئىستىمال قىلسا ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">2) 100 مىللى لىتىر كالا سۇتىنى سۇس ئوتتا قاينىتىپ،چالا سۇقۇلغان 10 گىرام خىيارىشەنبەرنى سېلىپ بىر ئورلىتىپلا ئوچاقتىن ئېلىپ سۇۋۇتۇپ ھەر كۇنى ئۈچ ۋاق ئىستىمال قىلسا ئۈنۇمى ياخشى،( مەرھۇم ئابدىل ھەمىد ئاخۇنۇمنىڭ نۇسقىسى) </div><div align="right">7- ئۈچەي ياللۇغى ۋە ئىچى سۇرۇشكە يارىسىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئانار شەربىتى، ئانەر گۇلى گۇلقەنت، جاۋارىش ئامىلە، جاۋارىش ئامىلە، جاۋارىش كۇندۇر، سوپوپى زىخ، سوپوپى قابىز، سوپوپى بىخ مارجان، قۇرسى تاباشىر قابىز، قۇرسى مەرۋايىت، مامىران كاپسۇلى. </div><div align="right">8- قەبزىيەتكە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">قۇرسى تەنكار، ھەببى مۇلەييىن، ئايارەنجى پەيقىرا، سانا شەربىتى، قۇرسى تاباشىر، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەتبۇخى خىيارىشەنبەر، مەجۇنى چۆبىچىنى، مەجۇنى مۇسھىل، ھەببى سوقمۇنىيا، ھەببى قوقىيا، ھەببى مۇقەل، ھېلىلە مۇرابباسى، ئىتىفىل سانا. </div><div align="right">1) قارا كۈنجۇتتىن 30 گىرام، ياڭاق مېغىزىدىن 60 گىرام ئېلىپ يۇمشاق ئېزىپ، يۇمشاق ئېزىپ كۇندە 10 گىرامدىن ئىستىمال قىسا قەبزىيەتكە ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">2)كۇندە بىر ئىستىكان قېتىق ئىچىپ بەرسە ھەزىم قىلىشنى ياخشىلاپ ئۈچەينى راۋانلاشتۇرىدۇ، بۇ ياشانغانلاردىكى قەبزىيەتكە پايدا قىلىدۇ. </div><div align="right">3) يېڭى كۇدە يىلتىزى بىلەن يۇپۇرمىغىنى يانجىپ بىر ئىستىكان سۇيىنى ئىستىمال قىلسا ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">4) سۇتتىن 250 گىرام، ھەسەلدىن 100 گىرام، پىياز شىرنىسىدىن ئازراق ئېلىپ، سۇس ئوتتا قاينىتىپ پۇشۇرۇپ، ھەر كۇنى ئەتىگەندە ناشتىدىن بۇرۇن ئىستىمال قىلسا ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">5) ھەر كۇنى بىر قانچە تامچە ئاچچىق سۇ تېمىتىلغان قايناق سۇ ئچىىپ بەرسىمۇ ئۈنۈمى بولىدۇ. </div><div align="right">6) ھەسەلدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ ئىلمان قايناق سۇدا تەڭشەپ ھەر كۇنى 2- 4 قېتىم 50- 100 مىللى لىتىردىن ئىستىمال قىلسا ئۇنىمى ياخشى. </div><div align="right">9- بۇۋاسىرغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ھەببى مۇقەل، زەمادى مۇقەل سوپوپى ئەنجىباھار، قۇرسى كەھرىبا، ئىتىرىفىل سەغىر، ئىتىرىفىل كەشنىز، سوپوپى مۇقەل، ۋاننا كابابىچىنى، زىمادى بۇۋاسىر. </div><div align="right">10- ھىق تۇتۇشقا </div><div align="right"> جاۋارىش كومۇنى، شەربىتى سەپەرجىل، پىننە گۇلقەنت، بەشىشا، دىينار شەربىتى </div><div align="right">1) بىخسۇستىن 7 گىرام، ناۋاتتىن 5 گىرام ئېلىپ سۇقۇپ تالقان قىلىپ كۇندە 3 گىرامدىن ئىچسە ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">10- جىگەر، ئۆت كىسەللىكلىرىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">جىگەر ئاجىزلىقىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئالما شەربىتى، كاسىنە جەۋھىرى، بىھى شەربىتى، پىننە مۇرابباسى، جاۋارىش ئامىلە، جاۋارىش ئۇدۇتۇرۇش، دىينار شەربىتى، سوپوپى نانىخا، سىركەنجىبىل بۇزۇرى، لاچىندانە شەربىتى، نارپىننە شەربىتى، بزۇرى شەربىتى، ئاشقازان ئۆت جەۋھىرى، قۇرسى سوزاپ، جىگەرنى قوۋەتلەش چېيى، قىزىل گۇل گۇلقەنت، قىزىل گۇل شەربىتى، ئىزخىر شەربىتى، مائۇل ئۇسۇل شەربىتى، مەتبۇخى سەفراۋى. </div><div align="right">11- ئۆت خالتا ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">دىنار شەربىتى، بۇزۇرى شەربىتى، ئانار گۇلى شەربىتى، تال شەربىتى، زىخ شەربىتى، بەديان شەربىتى، كاسىنە شەربىتى، شەربىتى ئەنگۇرشىپا، ياللۇغ قايتۇرۇش چېيى. </div><div align="right">5- بۆرەك، دوۋساق كىسەللىكلىرىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">1- بۆرەك ئاجىزلىقىغا ئىشلىتىدىغان ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">لوبۇبى كەبىر، جاۋارىش زەرئۇنى، لوبۇبى سەغىر، مەجۇنى سوئىلەپ، ھەببى ئاقىرقارھا، رەيھان شەربىتى، ئەنجۇر شەربىتى، ھالۋائى بىيزە، شەربىتى زەبىب، مەجۇنى ماددەتۇل ھايات، ياڭاق مۇرابباسى، ھالۋائى بادام، سوئىلەپ مۇرابباسى، </div><div align="right">2- سۈيدۇك يولى ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right"> قۇرسى كاكىنەچ، شەربىتى كاكىنەچ، ئەرقى شوخلا، ئەرقى چوبىچىنى، قۇرسى بانادۇق، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەجۇنى ئوشبە، ئوشبە شەربىتى، قۇرسى چوبىچىنى. </div><div align="right">1) بەديان، ئەنگۇر شىپا، كاكىنەچ ھەر بىرىدىن 15 گىرام ئېلىپ چالا سۇقۇپ چاي دەملەپ ئىچىلىدۇ. </div><div align="right">2) ئەنگۇر شىپا، كاكىنەچ ھەر بىرىدىن 5 گىرامدىن ئېلىپ 50 مىللى لىتىر سۇدا يېرىمى قالغۇچە قايتىنىپ سۇزۇپ، ئۇنىڭغا 5 مىللى لىتىر بادام مېيى ياكى گۇل مېيى قۇشۇپ شىپىرىس بىلەن سۇيدۇك يۇلىدىن كىرگۇزۇلىدۇ. </div><div align="right">3) بىنەپشە، ئەنگۇرشىپا، چىڭسەي ئۇرۇغى 12 گىرامدىن، كاكىنەچ 15 گىرام، بەديان، شاھتەررە، كاسىنە ئۇرۇغى، چۆبىچىنى، پىرسىياۋشان، ئوغرى تىكەن 10 گىرامدىن، دارچىن، سۇمبۇل، سېرىق ئوت ئۇرۇغى 5 گىرامدىن، پوستى خەشخاش 6 گىرام، ئىسپىغۇل 7 گىرام، تەرەنجىبىن 160 گىرام ئېلىپ قائىدە بۇيۇنچە شەربەت تەييارلاپ ھەر كۇنى 60 مىللى لىتىردىن ئۈچ ۋاخ ئىستىمال قىلسا ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">3- باھ ئاجىزلىقىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەنجۇر شەربىتى، جاۋارىش زەرئۇنى، جاۋارىش سەقەنقۇر، جاۋارىش مىشكى، داۋائى سەۋزە، ھەببى ئازاراقى، رەۋغىنى ئازاراقى، رەۋغىنى پەرپىيۇن، چۈمۈلە مەيى، قۇرسى سوئىلەپ، مەجۇنى مۇقەۋۋى باھ، سوپوپى ئىمساك، قۇرسى ئىمساك، ئەرقى مائۇللەھمى، قۇرسى مومسىك، لوبۇبى كەبىر، لوبۇبى سەغىر، مەجۇنى بەرشىشا، مەجۇنى پەلەك، ھەببى جەدۋار، مەجۇنى مەسىھا، ھالۋائى بەيزە، ھالۋائى بادام، مۇپەررىھى دىلكۇشاد، ھەببى ئەپيۇن، ھەببى ئەنبەر، ھەببى رېگماھى، ھەببى سالاجىت، ياڭاق مۇرابباسى. مەجۇنى داۋائىلمىشكى. </div><div align="right">1) ئەتىگەندە قىزىل ئۇزۇم، ياڭاق مېغىزى، بادام مېغىزى 20 گىرامدىن ھەسەل 100 گىرام تۇخۇمدىن بىر دانە ئۇزمەي 1- 2 ئاي يىيىشكە بىرىلىدۇ. </div><div align="right">4- مەنى بالدۇر كىتىشكە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ھەببى مومسىك، جاۋارىش كۇندۇر، سوپوپى گۇلنار، جاۋارىش زەرئۇنى، سوپوپى بەللۇت، مەجۇنى سالاجىت، مەجۇنى سوم، مەجۇنى ماددەتۇل ھايات، مەجۇنى مەسىھا، مەجۇنى ھالۋائى بەيزە، ھەببى ئەپيۇن، ھەببى ئەنبەر، ھەببى سالاجىت، ھەببى سىماپ، ماجۇنى مۇقەۋۋىي باھ. </div><div align="right">1) ئوغرى تىكەندىن تەڭ مىقداردا ھەسەل بىلەن قۇشۇپ، ئۈچكە سۇتى بىلەن ئىچىلىدۇ. </div><div align="right">2) ھەر قېتىملىق كىچىك تەرەت قىلغاندا بىر سىيىپ يەنە توختاپ چىڭ تۇرۇۋېلىپ، يەنە سىيىپ بەرسىمۇ ئۈنۈمى بولىدۇ. </div><div align="right">5- كۆپ ئىھتىلام بولۇشقا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">جاۋارىش كۇندۇر، سوپوپى سۇرئىتى ئىنزال، سوپوپى ئاقارقارھا، ئانار گۇلى گۇلقەنت، مەجۇنى سۇرئىتى ئىنزال، ھەببى ئىمساك، مەجۇنى مومسىك. </div><div align="right">1) قۇرۇق يۇمغاقسۇتت، ئاق شىكەر بىلەن تەڭ نىقداردا ئېلىپ سۇقۇپ تالقانلاوپ ئىچسە ئۈنۈمى ياخشى. </div><div align="right">2) خورما ئۇرۇغى بىلەن ئاق شىكەردىن تەڭ مىقداردا ئېلىپ سۇقۇپ 5 گىرامدىن ئىستىمال قىلسا ئۈنۈمى ياخشى بولىسۇ. </div><div align="right">6- مەنىي كەملىككە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەنجۇر شەربىتى، جاۋارىش زەرئۇنى، جاۋارىش سەقەنقۇر، داۋائى تەرەنجىبىن، قۇرسى سوئىلەپ، لوبوبى كەبىر، لوبوبى سەغىر، ھالۋائى بەيزە، مەجۇنى سوئىلەپ، مەجۇنى مەسىھا، مەجۇنى مۇقەۋۋى باھ، مەجۇنى ھالۋائى سەۋزە، ھەببى سىماپ، ھەببى جالىنۇس، مەجۇنى خوپسەلھەدىد. </div><div align="right">سىيىپ يېتىشقا : </div><div align="right">مەجۇنى كۇندۇر، مەجۇنى ماددەتۇل ھايات </div><div align="right">1) قوي بۆرىكىدىن 2 دانە ئېلىپ، 50 گىرام ياڭاق مېغىزى بىلەن پۇشۇرۇپ يىسە ئۈنۈمى بولىدۇ. </div><div align="right">2) كەپتەر گۇشى، تۇز، پىياز، زەنجىبىل قاتارلىقلارنى پوشۇرۇپ يىسە ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ. </div><div align="right">3) قوي قېرىنىدىن بىر دانە، كالا گۆشىدىن 250 گىرام، قارا ماشتىن 50 گىرام ئېلىپ بىللە قاينىتىپ بىرىلىدۇ. </div><div align="right">4) قۇرۇتۇلغان تۇخ تاشلىغىنىڭ ئىچكى پەردىسى يىگۇزۇلىدۇ. </div><div align="right">5) ئوخلاشتىن بۇرۇن تاپان، كىندىك ئەتراپى ۋە دوۋسۇن ئۇستى تۇخم مېيى بىلەن مايلىنىدۇ. </div><div align="right">6) </div><div align="right">قان ئازلىققا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئانار شەربىتى، ئەبرىشىم شەربىتى، ئەرقى مائۇللەھمى، ئەنجۇر مۇرابباسى، جاۋارىش ىوپسۇل ھەدىد، قان تۇلۇقلاش شەربىتى، نارپىننە شەربىتى، مائۇل ئۇسۇل شەربىتى،جاۋارىش ئامىلە، ئەنجۇر مۇرابباسى. </div><div align="right">دىئابىت كىسىلىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">سوپوپى دىئابىت، قۇرسى دىئابىت، جاۋارىش سوماق، قۇرسى تاباشىر، قۇرسى كاپۇر، دائابىت چايلىغى،سوپوپى چار تۇخۇم.قۇرسى گۇلنار، مەجۇنى مەسىھا، مەجۇنى ماددەتۇل ھايات، جاۋارىش ئامىلە، </div><div align="right">1) خام قايناق، بېلىق گۇشى، قوينىڭ كاللا- پاچىغى دورا سۇپۇتىدە يىيىشكە بىرىلىدۇ. </div><div align="right">2) ھەر كۇنى ئەتىگەندە نۇقۇت پۇشۇرۇپ يىيىشكە بىرىلىدۇ. </div><div align="right">3) تۇخمنى چالا پوشۇرۇپ يىيىش. </div><div align="right">4) بۆرەك ساھىسىنى ئىسسىق تەبىئەتلىك مەيلار بىلەن مايلاشقا بىرىلىدۇ. </div><div align="right">5) شاقاقۇلنى چاي دەملەپ ئىچىشكە بىرىلىدۇ. </div><div align="right">شاقاقۇل ، خولىنجان، دارچىن، گۇلدارچىن، بەللۇت، سۇئىدە كوپى 15 گىرامدىن، زەنجىبىلدىن 10 گىرام ئېلىپ قاينىتىپ ئىچىلىدۇ. </div><div align="right">6) قەنت سىيىش كىسىلىگە گىرىپتار بولغان بىمارلاردا چىش بوشاپ كىتىش كورۇلسە، قەلەمپۇر، ئاقىرقەرھا ، ھەببۇل ئاس، ئىزخىر، ئاسارۇندىن تەڭ مىقداردا ئېلىپ قاينىتىپ ئېغىزنى چاشقاشقا بىرىلىدۇ. </div><div align="right">قىزىتما قايتۇرۇشقا قارىتا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەرقى زىخ، ئەرقى سەندەل، ئاق لەيلى شەربىتى، ئەينالۇ شەربىتى، بىنەپشە شەربىتى، چىلان شەربىتى، غۇرا شەربىتى، بۇزۇرى شەربىتى، شاتۇت شەربىتى، كاسىنە شەربىتى، كاشكاپى بىنەپشە، كاشكاپى نىلوفەر،ھەببى شىپا، ئەرقى شوخلا. قزىل گۇل شەربىتى. </div><div align="right">ئاياللار كىسەللىكلىرىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ھەيىز كۆپ كىلىشكە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">سوپوپى خۇنسىياۋشان، سوپوپى ئەنجىباھار، شىياپى گۇلنار، قۇرسى كەھرىبا، قۇرسى گۇلنار، ھەببى رۇسۇت. </div><div align="right">ھەيىز تۇتۇلۇشقا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئاپتاپپەرەس شەربىتى، چىلان شەربىتى، زاراڭزا شەربىتى، مائۇل ئۇسۇل شەربىتى، مەتبۇخى خىيارى شەنبەر، مەتبۇخى سانا، مەتبۇخى ھىلىلە، مەجۇنى ئوشبە، ھەببى مەنتىن. </div><div align="right">ھەيىز توختىماسلىققا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">قۇرسى خۇنسىياۋشان، قۇرسى ئەنجىباھار، قۇرسى كەھرىبا، ھەببى رۇسۇت، شىياپى كۇندۇر، ئەنجىباھار شەربىتى. سپوپپى خۇنسىياۋشان </div><div align="right">ئاق خۇن كۆپ كىلىشكە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەنجىباھار شەربىتى، جاۋارىش كۇندۇر، سوپوپى ئەنجىباھار، سوپوپى خۇنسىياۋشان، قۇرسى تاباشىر، مەتبۇخى خييارىشەنبەر، مەجۇنى سالاجىت، مەجۇنى ماددەتۇلھايات، مەجۇنى مەستىكى، مەجۇنى گۇلنار، قۇرسى ھەببۇل ئاس. </div><div align="right">ھەيىز ئاغرىتىپ كىلىشكە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ھەببى سوقمۇنىيا، ئىتىرىفىل ئۇستىقۇددۇس. </div><div align="right">تاشقى جىنسى ئەزا ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">سوپوپى شاھتەررە، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەتبۇخى خىيارىشەنبەر، مەجۇنى چۆبىچىنى، مەجۇنى سالاجىت، مەتبۇخى مائۇلجەبىن. </div><div align="right">بالىياتقۇ بوينى ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">قۇرسى كاكىنەچ، ئابىزەنى كاكىنەچ، ئابىزەنى بابۇنە، ئەرقى شوخلا، ئەنجىباھار شەربىتى، چۆبىچىنى شەربىتى، زاراڭزا شەربىتى، ئەپتىمۇن شەربىتى، زىمادى بابۇنە، شەربىتى ئەنگۇرشىپا، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەتبۇخى خىيارىشەنبەر،مەتبۇخى مائۇلجەبىن، مەتبۇخى ئۆشبە، ھەببى ئىنزۇرۇت، ئۆشبە شەربىتى، ۋاننا. </div><div align="right">داس بوشلۇقى ياللۇغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەنگۇر شىپا شەربىتى، زىمادى بابۇنە، زىمادى نىلۇفەر، مەتبۇخى شاھتەررە، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەجۇنى ئۆشبە، ئىتىرىفىل چۆبىچىنى، ۋاننا بابۇنە. </div><div align="right">توخۇمدان خالتىلىق ئىششغىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">بابۇنە شەربىتى، بانادۇق شەربىت، مەبۇخى ھەلىلە، ھەببى ئەنزۇرۇت، مەتبۇخى خىيارىشەنبەر، ۋاننا بابۇنە، ۋاننا كاكىنەچ، ئىتىرىفىل چۆبىچىنى، ئىتىرىفىل غۇدۇد، ھەببى مارىبەرەس، مەجۇنى ئۆشبە.ئەنگۇر شىپا شەربىتى. </div><div align="right">بالىياتقۇ يارىسىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئابىزەنى ھېلىلە، ئانار گۇلقەنتى، ئەنجىباھار شەربىتى، چۆبىچىنى شەربىتى، زىمادى ئەنزۇرۇت، سوپوپى سەرتان سوپوپى قابىز، شىياپى كۇندۇر، مەتبۇخى سانا، مەتبۇخى ئۆشبە، ھەببى ئەنزۇرۇت، ھۆقنە ئەنزۇرۇت. </div><div align="right">قىچىشقاققا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەرقى چۆبىچىنى، ئابىزەنى چۆبىچىنى، ئەرقى شوخلا، قۇرسى كىبرىت، قۇرسى شاھتەررە، مەجۇنى ئۆشبە، مەجۇنى چۆبىچىنى، مەتبۇخى ھېلىلە، شەربىتى ئەنگۇرشىپا، مەلھىمى كىبرىت، زىمادى زەمچە. </div><div align="right">يەل تاشمىغا ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">ئەرقى چۆبىچىنى، ئابىزەنى چۆبىچىنى، ئەرقى شوخلا، قۇرسى كىبرىت، قۇرسى شاھتەررە، مەجۇنى ئۆشبە، مەجۇنى چۆبىچىنى، مەتبۇخى ھېلىلە، شەربىتى ئەنگۇرشىپا،ۋاننا مامۇرانچىنى، مەلھىمى بىيزە. </div><div align="right">بەرەس، بەھەق كىسىلىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">شەربىتى بەرەس، رەيھان شەربىتى، زىمادى بەرەس، زىمادى سىركە، مەلھىمى پەرپىيۇن، مەلھىمى بەرەس، مۇنزىج بەرەس، مەتبۇخى بەرەس، مەتبۇخى ئەپتىمۇن، مەجۇنى بەرەس، مەلھىمى بىيزە، مەجۇنى سوم، ھەببى بەھەق، ھەببى بەرەس، ئىتىرىفىل ھامان، قۇرسى كالىزىرە، سىيادان ئوكۇلى، كالىزىرە ئوكۇلى، ھەببى ئايارەنجى، بەرەس چايلىقى. </div><div align="right">سۆڭەك بوغۇم كىسەللىكلىرىگە ئىشلىتىدىغان دورىلار: </div><div align="right">سوپوپى سورۇنجان، مەجۇنى چۆبىچىنى، ھەببى ئازاراقى، قۇرسى لوغازىيا، مەتبۇخى سۇرۇنجان، مەتبۇخى مۇنزىج بەلغىمى شور، مەجۇنى بايادەيدۇس، مەجۇنى مۇپاسىل، ھەببى ئايارەنجى، ھەببى سالاجىت، ھەببى شەبيار، مەجۇنى ماددەتۇلھايات. مەلھىمى بىيزە، قىزىل گۇل مېيى، زەيتۇن مېيى، زىمادى مۇپاسىل، </div><div align="right">1) قىزىل لازىدىن 10 تال، تۇرۇپتىن بىر تال ئېلىپ ئىزىپ يەرلىك ئۇرۇنغا چېپىلىدۇ. </div><div align="right">2)كۈدە يىلتىزىدىن ئازراق ئېلىپ، سۇ بىلەن قانىتىپ يەرلىك ئۇرۇننى يۇيسا ئۇنىمى ياخشى. </div><div align="right">3) قىچا تالقىنى 30 گىرام، ئاچچىق سۇدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ ئارلاشتۇرۇپ بۇغۇمغا چاپسا ئاغرىق قۇيۇپ بىرىدۇ. </div><div align="right">4) سۇرۇنجان بىلەن سەبرىدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ تالقانلاپ ئىچسە ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ. </div><div align="right">5) ئاق لەيلى ئۇرۇغىنى يۇمشاق سۇقۇپ تاسقاپ سۇپۇپ قىلىپ ئىستىمال قىلسا ئولتۇرغۈچ نىرۋا ئاغرىغى ۋە بوغۇم ئاغرىقلىرىغا ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ. </div></div>

<div class="tpc_content" id="read_49261">ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم مەن يۇقۇرقى تىمىنى ئۆزۇم رەتلەپ تەييارلغان (ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى قوللانمىسى) دىگەن كىتاپچىنىڭ بىر باپ قىسمى ئىدى، بۇ توپلام ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكىدىن ئۈنۋان ئالىدىغانلار ۋە ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان، ۋە ئۇيغۇر تىبابىتىگە قىزىقىدىغان بارلىق قېرىنداشلىرىنىڭمنىڭ پايدىلىنىش ئۈچۇن مۇرەككەپ دورا قىسمىنى يوللاپ قويدۇم،</div>

mudirtiwip

تولۇقسىز سىنىپتىكى بالىلارنىڭ پىسخىكىسىغا قانداق مۇئامىلە قىلىش كېرەك

2012-05-17T16:25:15Z

يېڭى بەت

<div style=" width:634px; float:right; margin-right:25px;margin-left:35px; display:inline; text-indent:15px; font-size:14px; text-align:justify; line-height:35px; direction:rtl; " > بالىلارنىڭ تولۇقسىز ئوتتۇرىغا چىققان مەزگىلى دەل بالىلارنىڭ ياشلىق بوسۇغۇسىغا قەدەم قويغان دەسلەپكى باسقۇچى بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىققە ۋە ئائىلىدىن جەمئىيەتكە قاراپ يۈزلىنىۋاتقان شۇنداقلا ئاتا–ئانىلارنى تەشۋىشكە سالىدىغان ۋاقتى. </div>

   ئېھتىبار قىز ئەزىز دۆلەت   نورمال ئەھۋالدا ئادەمنىڭ فىزىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن پسىخىكىسى تەڭ يېتىلىدۇ. ئەمما ياش ئۆسمۈرلۈك ۋاقتىدا ئەكسىچە ئىنسانلار ئالاھىدە بىر دەۋردە تۇرىدۇ، بۇ مەزگىلدە فىزىئولوگىيىلىك تەرەققىيات بىر قەدەر تېز بولىدۇ، ئەمما پسىخىكىسى سەل ئاستا سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىدۇ. يەنى چوڭ دېسە چوڭ ئەمەس، كىچىك دېسە كىچىك ئەمەس بىر خىل تەڭپۇڭسىز ھالەتتە تۇرغاچقا ئىنتايىن زىل ۋە مۇھىم مەزگىل ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا ئاتا–ئانىلار بالىلارنىڭ بۇ ئالاھىدە مەزگىلدىكى فىزىئولوگىيىلىك ۋە پسىخىكىلىق تەلەپلىرىگە ماسلىشىشى كېرەك.    بىرىنچى، ئاتا–ئانىلار بالىلارنىڭ مۇستەقىللىقىغا ھۆرمەت قىلىشى، ئۇلارنىڭ مۇستەقىل بىر ئادەملىكىنى، يەككە تەنلىكىنى ھۆرمەت قىلغان ئاساستا &lsaquo;&lsaquo;خاس پسىخىك دائىرە&rsaquo;&rsaquo;سىنىڭ يەنى ئۆزىنىڭ خاس دۇنياسىنىڭ بولۇشىغا يول قويۇش لازىم. بۇ مەزگىلدىكى بالىلار بالىلىق ۋاقتىدىكىدەك ئاتا–ئانىنىڭ ھەر قانداق تەلەپ–بۇيرۇقلىرىغا &lsaquo;&lsaquo;خوش، ماقۇل&rsaquo;&rsaquo; دەپ قول قوشتۇرۇپ تۇرمايدۇ، ئۇلار ئاتا–ئانىسى ئوڭدىن چىقسا سولدىن چىقىپ، &lsaquo;&lsaquo;قىلما&rsaquo;&rsaquo; دېگەننى قىلىپ ئۆزىنى ئىپادىلەشكە ئۇرىنىدۇ. ئاتا–ئانا بولغۇچى ئۇلارنى كىچىك بالىدەك ھېلى ئۇنىڭغا– ھېلى بۇنىڭغا بۇيرىماي، ئۇلارنىڭ پىكىرىگىمۇ ھۆرمەت قىلىشى، بەزى ئىشلارنى ئۇلار بىلەن مەسلىھەتلىشىشى، ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىقىنى ھۆرمەت قىلىشى، ئۇلارغا يۇقىرى تەلەپ قويۇشى كېرەك. ئەمما شۇنى ئۇنۇتماسلىق كېرەككى، &lsaquo;&lsaquo;مۇتلەق ھوقۇق&rsaquo;&rsaquo; ۋە &lsaquo;&lsaquo; تەڭ باراۋەرلىك&rsaquo;&rsaquo; پەقەت مەلۇم چەكلىمە ئىچىدىلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ، بەزى پىرىنسىپ ۋە &lsaquo;&lsaquo; چەكلەنگەن دائىرە&rsaquo;&rsaquo; (زەھەر، ئەيدىز دېگەندەكلەر) گە قەتئىي ئاياق باسماسلىق كېرەكلىكىنى بىلدۈرۈش لازىم .    ئىككىنچى، بالىلارنىڭ قەلبىدىكىنى بىلىشكە، ئۇلارنىڭ مەنىۋى ئېھتىياجىنى چۈشۈنۈشكە تىرىشىش لازىم. ئاتا–ئانىلىق سالاھىيىتىڭىزنى قايرىپ قويۇپ تۇرۇپ، بالىڭىزنىڭ كۆڭلىدىكىنى ئاڭلىسىڭىز، سەمىمىيىتىڭىز بالىڭىزنىڭ ئىشەنچىسىنى قولغا كەلتۈرۈشىڭىزگە يول ئاچىدۇ. سەمىمىي سىردىشىش ئارقىلىق مەسىلىنىڭ تۈگۈنىنى تېپىپ چىقىپ ئۇنى ھەل قىلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇللىرىنى تېپىپ چىققىلى بولىدۇ. بالىڭىز مۇشۇنداق قىلىش نەتىجىسىدە ئاستا–ئاستا ئۆز–ئۆزىنى باشقۇرۇشنى، ئۆزىنىڭ ئىشلىرىغا ئۆزى مەسئۇل بولۇشنى ۋە مۇستەقىل ئىش قىلىشنى ئىگىلىۋالىدۇ. بەزىدە بالىلار ئۆزى دۇچ كەلگەن مەسىلىنى دەمال ھەل قىلالماسلىقى مۇمكىن، لېكىن ئاتا–ئانا بولغۇچى بالا بىلەن دوستانە ھالدا سىرداشسا، بالىنىڭ كۆڭلىدىكى پاراكەندىچىلىك ۋە ئەنسىزلىك بېسىقىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ ۋاقىتتىكى بالىلارنىڭ ئوي–خىياللىرى تولىمۇ غەلىتە بولىدۇ، جەمئىيەتتىكى بەزى ئاساسىي قائىدە–يوسۇنلارغىمۇ ماس كەلمەسلىكى مۇمكىن. ئاتا–ئانا بولغۇچى، بالىنىڭ ئەقىلگە سىغمايدىغان بۇنداق پىكىرلىرىگە قارشى تۇرۇشتىن بۇرۇن ئالدى بىلەن بالىنىڭ كۆڭلىنى چۈشىنىدىغانلىقىنى، ئوي–پىكىرلىرىنى، ھېس–تۇيغۇلىرىنى ھەقىقەتەن ھۆرمەت قىلىدىغانلىقىڭىزنى لېكىن بۇنداق پىكىرلەرنىڭ جەمئىيەت تەرىپىدىن چەكلىنىدىغانلىقىنى ئۇنىڭغا سەۋرچانلىق بىلەن چۈشەندۈرۈشىڭىز كېرەك.    ئۈچىنچى، بالىلار بىلەن بولغان دوستانە ئىشەنچلىك مۇناسىۋەتنى ساقلاپ قېلىپ، بالىلار بىلەن تىركىشىپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەك. تولۇقسىزدا ئوقۇۋاتقان بالىلار ئاسانلا ھاياجانلىنىدۇ، شۇڭا ئۇلار بىلەن ئالاقە قىلغاندا كۆز قاراشتىكى بىر تەرەپلىمىلىك ياكى گەپ–سۆزدىكى ئىپادىلەش ئۇسۇلىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قاراپ بالىلاردا قارشىلىشىش پسىخىكىسى شەكىللىنىپ قېلىشى مۇمكىن، ناۋادا بالىلار بىلەن تالىشىپ قالغاندا ئەڭ ياخشىسى ئىككى تەرەپ ئۆزىنى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ئېغىر–بېسىق سۆزلىشىش كېرەك.    تۆتىنچى، يات جىنىستىكى بالىلار بىلەن يولىدا ئۇچراشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ دوستلىشىشىغا تۈرتكە بولۇش لازىم. يېتىلىۋاتقان بالىلارنىڭ جىنىسقا بولغان چۈشەنچىسى كۈنسېرى ئېنىقلىشىدۇ، بالىلاردىكى فىزىئولىگىيىلىك ئۆزگۈرۈشكە قارىتا ئەگەر بالىدا ئالدىنئالا ئىدىيە تەييارلىقى بولمىسا نېمە قىلىشىنى بىلمەي بىئارام بولۇپ، تەمتىرەپ قالىدۇ. دەل ۋاقتىدا قىلىنغان مۇۋاپىق ئۇسۇلدىكى جىنسىي تەربىيە بالىلارغا ئىنتايىن زۆرۈر. بۇ مەزگىلدە بالىلارنىڭ جىنسىي بىلىملەرگە بولغان قىزىقىشى ئاشىدۇ، يات جىنىسنى چۈشۈنۈشكە ۋە ئۇلاردىن دوست تۇتۇشقا ھېرىس بولىدۇ. بۇ ئىنتايىن نورمال ھادىسە. شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىدە كەم بولسا بولمايدىغان بىر جەريان. بۇنىڭدىن ئاتا–ئانىلار بىھۇدە تەشۋىشلىنىپ ئەنسىرەپ كەتمىسىمۇ بولىدۇ. بولۇپمۇ ئالدىراپ–سالدىراپلا ئۇلارغا <<بالدۇر ئالىيىپ قالغان غورا>> دېگەن ئاتاقنى چاپلىماسلىقى لازىم. ئۇلارنىڭ كوللېكتىپ پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشىنى قوللاپ، نورمال ئالاقىدە بولۇشىغا يول قويۇش، ئۇلارنىڭمۇ ئەركىن ۋە بىمالال ئىجتىمائىي كوللېكتىپ ئىچىدە ياشىشىغا ھەمدەم بولۇش، بالىلارنىڭ مەنىۋىيىتىنىڭ مول ۋە تولۇق بولىشىغا كاپالەتلىك قىلىش لازىم. شۇنداق قىلغاندىلا، بالىلار خاتىرجەم ۋە بىمالال ھالدا بالىلار بىلەن نورمال ئالاقىدا بولالايدۇ–دە، ئۆزىمۇ بىلمەستىنلا &lsaquo;&lsaquo;تۇنجى سۆيگۈ&rsaquo;&rsaquo;نىڭ قاينىمىغا شۇڭغىمايدۇ. بالىلارنىڭ ئۆگىنىشى ۋە تۇرمۇشىغا كۆڭۈل بۆلۈش مۇھىم، لېكىن ئەڭ مۇھىمى ئۇلارنىڭ ئەخلاقى ۋە ئادەملىكىگە، ئىچكى دۇنياسىغا، كۈندىلىك تازىلىق–تۇرمۇش ئادەتلىرىگە كۆڭۈل بۆلۈش كېرەك. شۇنداق قىلغاندىلا ئۇ كەلگۈسىگە قارىتا تولۇپ تاشقان ئىشەنچ ۋە كۈچكە تولۇپ ھەرقانداق ئىشقا تەمكىن يۈزلىنەلەيدىغان بولىدۇ. ئاتا–ئانا بولۇش تەس، تولۇقسىزدىكى بالىلارنىڭ ئاتا–ئانىسى بولۇش تېخىمۇ تەس. شۇڭا ئاتا–ئانىلارمۇ ئۇلار بىلەن تەڭ ئۆسۈپ يېتىلىشى، بىلىم ۋە تونۇش جەھەتتە توختىماي ئۆزىنى تولۇقلاپ تۇرىشى لازىم .    بۇ مەزگىلدىكى بالىلارنىڭ ئاتا–ئانىلار يىغىنىغا بېرىشتىن ھەممە ئادەم قورقىدۇ. ئادەمنىڭ ياخشى تەرىپىمۇ يامان تەرىپىمۇ بولىدۇ، بولۇپمۇ بالىلارنىڭ ئارتۇقچىلىقىمۇ كەمچىلىكىمۇ ئۆزى بىلەن تەڭ چوڭ بولىدۇ، ئوخشىمىغان مۇھىتتا ئوخشىمىغان بىر ھالدىكى خاراكتېرنى ئىپادىلەش ئادەملەرنىڭ ئورتاق ھالىتى. شۇنداق بولغانىكەن، نېمىشقا بالىلارنىڭ شۇنداق بولۇشىغا يول قويمايمىز؟ بەزى بالىلارنىڭ ئالاھىدە خاسلىقىغا ئاتا–ئانىلار زىيادە سەزگۈرلىشىپ، كۆزىگە كىرىۋېلىپ، ئۇنىڭ ئاۋاملىشىشى ئۈچۈن قىستاپ مەجبۇر قىلمىسىمۇ بولىدۇ، ئاستا–ئاستا مۇۋاپىق ئىلمىي ئۇسۇل بىلەن ھامان ئۇلارغا ماس كېلىدىغان بىر كەلگۈسىنى كۆرسۈتۈپ بەرگىلى بولىدۇ. ئاپتور: سۈپەت تېخنىكا نازارەتچىلىكى ئىدارىسى ئورگاندا

ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇر يېزىقلىرى

2012-05-17T16:08:12Z

Created page with "ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇر يېزىقلىرى <font..."

يېڭى بەت

ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇر يېزىقلىرى 
1. ئۇيغۇر تىلى 
ئۇيغۇرلار مەملىكىتىمىزدىكى ئۇزۇن تارىخقا، پارلاق مەدەنىيەت ئەنئەنىلىرىگە ئىگە خەلقلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان خەلقلەر ئىچىدە ئىقتىسادىي جەھەتتە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان، مەدەنىيەت، ئىلىم-پەن، ئەدەبىيات-سەنئەت جەھەتلەردە ئۆز دەۋرىگە يارىشا خېلى يۇقىرى دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان ئەمگەكچان خەلقلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇلار يىپەك يولىنىڭ تۈگۈنىگە جايلاشقانلىقىدەك ئەۋزەللىكلىرىدىن پايدىلىنىپ، شەرق بىلەن غەربنىڭ مەدەنىيەت جەۋھەرلىرىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى يۇغۇرۇپ ئۆزىگە خاس پارلاق مىللىي مەدەنىيەت ياراتقان. 
ئۇيغۇر خەلقى ئۇزاق مۇددەتلىك ۋە مۇرەككەپ تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا ۋەتىنىمىزدىكى ھەر مىللەت خەلقى بىلەن بىرلىكتە كۈرەش قىلىپ، تارىخ زىممىسىگە يۈكلىگەن ۋەزىپىلەرنىڭ ھۆددىسىدىن نەتىجىلىك چىقىپ،  دۇنيا مەدەنىيىتى ۋە جۇڭخۇا مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا شانلىق تۆھپىلەرنى قوشۇپ تارىخ بېتىدىن مۇناسىپ ئورۇن ئالغان مۇنەۋۋەر خەلقتۇر. 
ئۇيغۇر تىلى ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىنىڭ تۈركىي تىللار تۈركۈمى، شەرقىي تۈرك تىلى تارمىقىغا كىرىدىغان ئۇزۇن تارىخقا ئىگە قەدىمكى تىللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا ئەزەلدىن ئۇيغۇر تىلىنى ئۆزىنىڭ ئالاقە قورالى قىلىپ كەلدى، ئۇيغۇر تىلى بۇ ئۇزاق تارىخىي دەۋرلەردىن بۇيان فونېتىكا، لېكسىكا ۋە گرامماتىكا جەھەتلەردىن ئۆزىنىڭ ئىچكى قانۇنىيتى بويىچە تەرەققىي قىلىپ، ھەر جەھەتتىن بېيىپ، تاكامۇللىشىپ، ئىلمىيلىشىپ بۈگۈنكى دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلدى. 
ئۇيغۇر تىلى ئەسىرلەرنىڭ ئۆتۈشى، جەمئىيەتنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ئەڭ نازۇك، ئىنچىكە، مۇرەككەپ، چوڭقۇر چۈشەنچىلەر ۋە ئۇقۇملارنى بىمالال گۈزەل تىل ۋاسىتىلىرى بىلەن ئىپادىلەيدىغان، ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىۋاتقان پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ تەلىپىەە ماسلىشالايدىغان نەپىس، باي تىلغا ئايلىنىپ، تۈركىي تىللار ئىچىدىكى ئەڭ بۇرۇن تەرەققىي قىلغان ئالدىنقى قاتاردىكى باي تىللارنىڭ بىرى بۇلۇپ شەكىللەندى. قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىنىڭ مىلادىينىڭ باشلىرىداىن 10-  ئەسىرگىچە ھەممە تۈركىي قەبىلىلەر چۈشىنىدىغان ئورتاق تىلغا ئايلانغانلىقى؛ ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر تىلىنىڭ 10- ئەسىردىن 13- ئەسىرگىچە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى تۈركىي خەلقلەر چۈشىنىدىغان ئورتاق تىلغا ئايلانغانلىقى؛ چاغاتاي ئۇيغۇر تىلىنىڭ 14- ئەسىردىن 20- ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە «چاغاتاي تىلى»، «قەشقەر تىلى» دېگەن ناملار بىلەن شەرقىي تۈركىي خەلقلارنىڭ ئەدەبىي تىلى سۈپىتىدە قوللىنىلغانلىقى؛ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ماددىي مەدەنىيەت ۋە مەنىۋى مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى ئۈچۈن ھەم سوتسىيالىستىك تۆتنى زامانىۋىيلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشى ئۈچۈن ئۈنۈملۈك خىزمەت قىلىۋاتقانلىقى يۇقىرىقى پىكرىمىزنىڭ ئەمەلىي ئىسپاتى ھېسابلىنىدۇ. 
2. ئۇيغۇر يېزىقلىرى 
يېزىق – تىلنىڭ ئالاقە ۋاسىتىسىلىك رولىنى كېڭەيتىدىغان، ئىنسانلارنىڭ بىر-بىرى بىلەن ئالاقە قىلىشىنىڭ، پىكىر ئالماشتۇرۇشنىڭ ۋە بىر-بىرىنى چۈشىنىشنىڭ مۇھىم ياردەمچى ۋاسىتىسى. يېزىق – ئىنسانىيەت جەمئىيىتى خېلى تەرەققىي قىلغان دەۋرنىڭ مەھسۇلى. ئۇ كىشىلەرنىڭ كۈنسېرى تەرەققىي قىلىۋاتقان ھەمدە مۇرەككەپلىشىۋاتاقن ئالاقە ئېھتىياجىنىڭ تەقەززاسىدىن پەيدا بولغان. 
ئۇيغۇر خەلقى ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى ئەڭ ئۇزۇن تارىخقا، يۈكسەك يېزىق مەدەنىيىتىگە ئىگە خەلقلەرنىڭ بىرى بولۇپ، قەدىمدىن تارتىپ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە جۇڭگو مەدەنىيىتىنى بەرپا قىلىشتا ئۆزىنىڭ زور تۆھپىسىنى قوشۇپ كەلگەن خەلقتۇر. ئۇيغۇر خەلقى ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت ۋە تەرەققىياتىنىڭ ھەر قايسى تارىخىي دەۋرلىرىدە ھەر خىل سىستېمىدىكى يېزىقلاردىن پايدىلىنىپ ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى دەۋرمۇ دەۋر كېيىنكى ئەۋلادلىرىغا قالدۇرۇپ كەلدى. ئۇيغۇرلار ئۆزلىرى ياشىغان ھەر بىر تارىخىي دەۋردە ئۆز تىلىنى تولۇق ۋە توغرا ئەكس ئەتتۈرۈش مەقسىتىدە ئۆز زامانىسىدا خېلى ئىلغار ھېسابلىنىدىغان ئېلىپبەلىك يېزىقلاردىن پايدىلىنىپ كەلدى. 18- ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن ھازىرغىچە جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرىنىڭ ئارخېئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشلىرى نەتىجىسىدە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرىدىن، موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرى ۋە سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ تۇرپان، جىمىسار، كۇچا، مارالبېشى، خوتەن، قارا شەھەر، چاقىلىق،  مىرەن قاتارلىق جايلىرىدىن ھەمدە گەنسۇ، چىڭخەي ئۆلكىلىرى ھەم دۇڭخۇاڭ قاتارلىق جايلاردىن تېپىلغان يازما يادىكارلىقلار، مەڭگۈ تاشلارغا يېزىلغان تەزكىرىلەر، كلاسسىك ئەدەبىيات نەمۇنىلىرى، پەن-مەدەنىيەتنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىگە ئائىت بولغان مەدەنىي يادىكارلىقلارنىڭ ئارقا-ئارقىدىن تېپىلىشى ئۇيغۇرلانىڭ قەدىمدىن تارتىپلا خېلى تەرەققىي قىلغان، پارلاق مەدەنىيەتكە، خېلى مۇكەممەل تەرەققىي قىلغان مىللىي تىلغا ھەم بۇ تىلنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغان ئېلىپبەلىك يېزىققا ئىگە مەدەنىيەتلىك خەلق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. 
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزۇن تارىختىن بۇيانقى ماددىي ۋە مەنىۋى ھاياتىدا قوللانغان يېزىقلىرى ۋە يۇقىرىقى جايلاردىن تېپىلغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدا ئىشلىتىلگەن يېزىقلار ھەققىدە ھازىر قولىمىزدا بار تەتقىق قىلىنىۋاتقان ئارخېئولوگىيىلىك مەلۇماتلاردىن قارىغاندا سوغدى يېزىقى، قارۇشتى يېزىقى، مانىي يېزىقى، براھمىي يېزىقى، ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى، توخرى يېزىقى، ساك يېزىقى، تۈبۈت (تىبەت) يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى، لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى قاتارلىق ئون نەچچە خىل يېزىق قوللىنىلغان. بۇلاردىن مەلۇم تارىخىي شارائىتتا مەلۇم قەۋم ئارىسىدا مەلۇم ۋاقىت، مەلۇم دائىرىدە ئىشلىتىلگەن يېزىقلارمۇ ئۇچرايدۇ. شۇنىڭدەك قوللىنىلىش دائىرىسى خېلى كەڭ، قوللىنىلغان ۋاقتى خېلى ئۇزۇن پۈتۈن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا، جۈملىدىن تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلغان يېزىقلارمۇ ئۇچرايدۇ. يۇقىرىقىلاردىن قوللىنىلىش دائىرىسى كەڭ، قوللىنىلغان ۋاقتى ئۇزۇن ھەمدە ئۇيغۇر ۋە تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا، ئورتاق قوللىنىلغان، تەسىرى چوڭراق، ئۇيغۇر خەلقلىرىنىڭ پەن-مەدەنىيەت ۋە مائارىپ تەرەققىياتى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان يېزىقلار تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت. 
1. سوغدى يېزىقى 
شىنجاڭنىڭ باشقا جايلىرىدىن، جۈملىدىن تۇرپان ناھىيىسىنىڭ يالقۇنتاغ يېزىسى، قاراغۇجا (قاراقۇجۇ) مەھەللىسىنىڭ جەنۇبىدىكى بىر قانچە قەدىمكى قەبرىدىن جەسەت بىلەن بىللە تېپىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئىچىدە تارشىغا قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدا سوغدى يېزىقى بىلەن پۈتۈلگەن خاتىرىلەر تېپىلدى. ئارخېئولوگىيە ئىلمى ۋە تارىخىي ماتېرىياللارنىڭ دەلىللىشىگە ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەجدادلىرى 4-5 ئەسىرلەردە قوللانغان. 
2- ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى 
جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرى بۇ يېزىق بىلەن يېزىلغان مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرى موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرىدىن ھەم سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن تېپىلغاچقا، تېپىلغان ئورنىغا قاراپ ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى دەپ ئاتىغان. شۇ ۋاقىتتا بۇ يېزىقنى ئىشلەتكەن ئاساسىي خەلقنىڭ نامىغا قاراپ قەدىمكى تۈرك يېزىقى، كۆك تۈرك يېزىقى دېگەن ناملار بىلەن ئاتىغان. بۇ يېزىق يەنە شەكىل جەھەتتىن شىمالىي ياۋروپادىن تېپىلغان قەدىمكى گېرمانلار ئىشلەتكەن رونىك يېزىقىغا ئوخشاپ قالغانلىقى ئۈچۈن، قەدىمكى تۈرك-رونىك يېزىقى دەپمۇ ئاتالغان. شۇنداقلا تۈركىي خەلقلار بۇ يېزىقنى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن ئىشلەتكەن يېزىق بولغاچقا، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى يېزىق دېگەنگە ئوخشاش ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان. بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان. بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار ئىدى. بۇ ھەقتىكى ئىزدىنىش ۋە تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە بۇ يېزىقنىڭ ئەسلى دولبارچىن يېزىقى دەيدىغان نامىنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى مەلۇمات بىزگە كېيىنرەك مەلۇم بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ يېزىقنى ئۆز نامى بىلەن دولبارچىن يېزىقى دەپ ئاتاش ھەققىدە ماقالىلەر يېزىلىپ، تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بىز بۇ دەرسلىكتە مەملىكىتىمىزدە كۆپرەك قوللىنىلىۋاتقان ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلارغا تونۇشلۇق بولغان نامنى قوللاندۇق. 
ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا 39 ھەرپ، بىر ئايرىش بەلگىسى بولۇپ، بۇ يېزىق ئېلىپبەلىك يېزىق بىلەن بوغۇملۇق يېزىقنىڭ ئارىلاشمىسىدۇر. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى ئومۇمەن، ئوڭدىن سولغا قاراپ توغرىسىغا يېزىلىدۇ. لېكىن، يېنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدا سولدىن ئوڭغا يېزىلغان، ئايرىم مەڭگۈ تاشلاردا بىر قۇرى ئوڭدىن سولغا، يەنە بىر قۇرى سولدىن ئوڭغا زەنجىرسىمان ئۇلاپ يېزىلغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. بۇ يېزىقتا تۆت ھەرپ سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 31 ھەرپ 18 ئۈزۈك تاۋۇشنى، بەش ھەرپ قوش ھەرپلىك بوغۇملارنى ئىپادىلەيدۇ. سۆزلەر بىر-بىرىدىن قوش چېكىت ( : ) ئارقىلىق ئايرىپ يېزىلىدۇ. بەزى سۆز بىرىكمىلىرى بىر سۆز قىلىپ قوشۇپ يېزىلىدۇ. ئايرىم ئورۇنلاردا «~» سۆز ئايرىش بەلگىسى ئورنىدا قوللىنىلىدۇ. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىنىڭ مەنبەسى ۋە تۈركىي خەلقلەرنىڭ بۇ يېزىقنى قايسى دەۋردىن باشلاپ قوللانغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەردە  ئالىملارنىڭ كۆز قارىشى بىردەك ئەمەس. بەزى تارىخىي ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلار 5- ئەسىردىن 8- ئەسىرگىچە، يەنى، غەربكە كۆچۈشتىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردە قوللانغان. 
ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىنى، سىياسىي، ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى، ئىتنوگرافىيىسىنى، تىل-يېزىقى، ئەدەبىيات-سەنئىتى ۋە مەدەنىيەت تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. 
ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان يادىكارلىقلارنىڭ ئاساسلىقى خاقانلار، قەبىلە باشلىقلىرى، لەشكەر باشلىقلىرىنىڭ قەھرىمانلىق ھاياتى، باتۇرلۇقى، تەسۋىرلەنگەن مەدھىيىلەر ۋە ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىن ھاياتلىقىدىكى تۆھبىلىرى خاتىرىلەنگەن مەڭگۈ تاشلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت. 
1. چورىن مەڭگۈ تېشى. 
2. تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى. 
3. كۆل تېگىن مەڭگۈ تېشى. 
4. بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى. 
5. كۇلچۇر مەڭگۈ تېشى. 
6. مويۇنچۇر مەڭگۈ تېشى. 
7. توققۇز ئوغۇز قاغانى مەڭگۈ تېشى. 
8- سۇجى مەڭگۈ تېشى. 
9. تېرخىن مەڭگۈ تېشى. 
10. تەس مەڭگۈ تېشى ۋە باشقىلار 
ئورقۇن-يېنسەي ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_001.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
 
3. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى 
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى قەدىمكى ئارامى يېزىقى ئاساسىدىكى كونا سوغدى يېزىقىدىن ئۆزلەشتۈرۈلگەن ئېلىپبەلىك يېزىق بولۇپ، يېزىق تارىخىمىزدىكى يېڭى بىر دەۋر ھېسابلىنىدۇ. بۇ يېزىق ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچكەندىن كېيىن ئىدىقۇت خانلىقى ۋە قاراخانىلار سۇلالىسىدە كەڭ قوللىنىلغان، جۈملىدىن شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى كۆپلىگەن تۈركىي تىللىق خەلىقلەرنىڭ ئورتاق يېزىقى سۈپىتىدە خىزمەت قىلغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىغا قارىغاندا شۇ دەۋر ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىگە ئۇيغۇنلاشقان بىر قەدەر ئىلمىي يېزىق بولغاچقا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى تولۇق ئىپادىلەپ، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى تۈركىي خەلقلار ۋە قەبىلىلەر ئارىسىدىمۇ ئومۇملاشقانلىقى كېيىنكى ۋە يېقىنقى مەزگىللەردە جاھان تۈركشۇناسلىرى تەرىپىدىن تولۇق ئاساسلار بىلەن ئىسپاتلاندى. 10- ئەسىردە ياشىغان ۋە شىنجاڭغا ساياھەتكە كەلگەن مەشھۇر سەيياھ ۋاڭ يەندېنىڭ: «ئۇيغۇرلار شېئىر-قوشاق يېزىشقا ناھايىتى ھەۋەسمەن كېلىدىكەن، ئۆز يېزىقلىرىنى كۈندىلىك ھاجەتلىرىگە ئەدەبىي ئەسەر يېزىشقا ئىشلەتكەندەك ئىشلىتىدىكەن. راھىبلارنىڭ قولىدا ئۇيغۇرچە يېزىلغان كىتابلار بەك كۆپ ئىكەن» دەپ يازغانلىقى بۇنىڭ ياخشى ئىسپاتى بولالايدۇ. 
ئۇيغۇرلار قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى 8- ئەسىردىن باشلاپ قوللانغان بولۇپ، تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن، ئۇيغۇرلار بۇ يېزىقنى خېلى ئۇزاق ۋاقىتلارغىچە ئىلگىرىكى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى بىلەن قاتار قوللىنىپ كەلگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تۈركىي قەبىلىلەر ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن خېلى ئىلگىرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ شىنجاڭ زېمىنىدا ياشىغان ئۇيغۇر قەبىلىلىرى ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپ، جەنۇبىي شىنجاڭدا 8-11- ئەسىرلەرگىچە، تۇرپان، قۇمۇللاردا 14-15- ئەسىرلەرگىچە، خۇراسان ۋە ئالتۇن ئوردىدا 16- ئەسىرگىچە، گەنسۇدا ياشىغۇچى يۇغۇر (سېرىق ئۇيغۇر)لار ئارىسىدا بولسا، 19- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان. 
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تارىختا باشقا مىللەتلەر مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ناھايىتى زور تۆھپە قوشقان.  13- ئەسىردە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئاساسىدا موڭغۇل يېزىقى ئىجاد قىلىنغان بولۇپ، ئۇ يېزىق موڭغۇل خەلقى ئارىسىدا ھازىرغىچە قوللىنىلىۋاتىدۇ. 17- ئەسىردە موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا مانجۇ يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. كېيىن مانجۇ يېزىقى ئاساسىدا شىبە يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. 1748- يىلى بۇ يېزىقلار موڭغۇل ۋە مانجۇ تىللىرىنىڭ فونېتىكىلىق ئالاھىدىلىكىگە لايىقلاشتۇرۇلۇپ، بىر قېتىم ئىسلاھ قىلىنىپ، مۇكەممەللەشتۈرۈلگەندىن كېيىن ھازىرغىچە قوللىنىلماقتا. 
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە ياكى سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ. بۇ يېزىقتا جەمئىي 23 ھەرپ بولۇپ، بەش ھەر سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 18 ھەرپ 21 ئۈزۈك تاۋۇشنى ئىپادىلەيدۇ. يەنى سوزۇق تاۋۇشلاردىن «ئى، ئە» بىر ھەرپ بىلەن، «ئو، ئۇ» بىر ھەرپ بىلەن، «ئۆ، ئۈ» بىر ھەرپ بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن «ب، پ» بىر ھەرپ بىلەن، «ك، گ» بىر ھەرپ بىلەن، «د، ت» بىر ھەرپ بىلەن ئىپادىلەنگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ھەربىر ھەرپى باشتا، ئوتتۇرىدا، ئاخىرىدا كېلىدىغان ئۈچ خىل شەكىلگە ئىگە. 
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان ھەر خىل دىنىي مەزمۇندىكى يادىكارلىقلار ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەر ناھايىتى نۇرغۇن بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدىدن ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگىلىرىدىن تۆۋەندىكىلەرنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ: 
1. ئالتۇن يارۇق. 
2. شۇەنجۇاڭنىڭ تەرجىمىھالى. 
3. مايتىرى سىمىت درامىسى. 
4. چوڭ ھەجىملىك بۇددا ھېكايىلىرى توپلىمى – داشاكوما بۇددا ئاۋات. 
5. خۇۋاست نەھۇفت. (يوشۇرۇن تىلەك) 
6. قۇتادغۇ بىلىك. (ۋېنا نۇسخىسى) 
7. ئەتەبەتۇل ھەقايىق. (A نۇسخا) 
8. ئېزوف مەسەللىرى. 
9. بەختىيارنامە. 
10. ئوغۇزنامە. 
11. قەدىمكى تۇرپان خەلق قوشاقلىرى. 
12. ئىدىقۇت قوجۇ خانىنىڭ ھاياتىدىكى تۆھپىلىرى يېزىلغان خاتىرە ۋە باشقا نۇرغۇنلىغان دىنىي، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋەسىقىلەر، كالىندارلار، ئىككى تىللىق سېلىشتۇرما لۇغەت قاتارلىقلار. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى تۆۋەندىكىچە: 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_002.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
4- ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى 
ئىسلام دىنىنىڭ قاراخانلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىپ، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، ئىسلام دىنىنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن ئەرەب يېزىقى قوبۇل قىلىنىپ، پەيدىنپەي قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئورنىنى ئىگىلىدى. شۇنىڭ بىلەن قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تەدرىجىي ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشقا باشلىدى. 10- ئەسىرنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ئەرەب يېزىقى جەنۇبىي شىنجاڭ رايونى، جۈملىدىن ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى، بويىچە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلىشقا باشلىدى. 
ئەرەب يېزىقى دەسلەپتە مۇقەددەس يېزىق دەپ قارىلىپ 10- ئەسىردىن 12- ئەسىرگىچە ھېچقانداق ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈلمەي ئۈزۈك تاۋۇش ھەرپلىرىنىڭ ئۈستىگە 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_003.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
قاتارلىق شەرتلىك بەلگىلەر ئەرەب تىلىدىن، كىرگەن سۆزلەرنىلا يېزىشتا ئىشلىتىلمەي ھەتتا ئۇيغۇر تىلىغا خاس سۆزلەرنى يېزىشتىمۇ ئىشلىتىلگەن. مەسىلەن: 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_004.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
ئۇلۇغ ئالىم مەھمۇد كاشىغەرى 11- ئەسىردە ئۇيغۇر تىلىنى ئەرەبلەرگە تونۇتۇش ئۈچۈن «تۈركىي تىللار دىۋانى» نى يۇقىرىقى مىساللاردا يېزىلغاندەك ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يازغان. ئەرەب يېزىقى ئومۇمەن ئۈزۈك تاۋۇشلارنى ئاساس قىلغان يېزىق بولغاچقا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيىتىگە ئۇيغۇن كەلمەيتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ يېزىق 12- ئەسىرنىڭ ئاخىرى 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قىسمەن ئىسلاھ قىلىنىپ، ئەرەب تىلىغا خاس شەرتلىك بەلگىلەر ئېلىپ تاشلىنىپ قەدەممۇ قەدەم ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيەتلىرىگە يېقىنلاشتۇرۇلدى. 
ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى 30 ھەرپ ۋە بىر قانچە شەرتلىك بەلگىلەردىن ئىبارەت بولۇپ، ھەرپلەر باش، ئوتتۇرا، ئاخىرقى شەكىل ھەم ئايرىم شەكىل قاتارلىق بىر قانچە خىل شەكىلگە ئىگە. ئۇيغۇرلار بۇ يېزىقنى قوللانغان مەزگىللەردە يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار خېلى كۆپ بولۇپ، بۇلارنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرغا ئىگىلىرى تۆۋەندىكىچە: 
1. دىۋانۇ لۇغەتىت تۈرك (تۈركىي تىللار دىۋانى). 
2. قۇتادغۇ بىلىك (پەرغانە، قاھىرە نۇسخىلىرى). 
3. قۇرئان تەپسىرى. 
4. قىسسەسۇل ئەنبىيا. 
5. ئەتەبەتۇل ھاقايىق (C نۇسخا). 
6. ھېكمەت (ئەھمەد يەسەۋىنىڭ). 
7. گاۋچاڭ مەھكىمىسى پۈتۈكلىرى. 
خاقانىيە دەۋرىدە قوبۇل قىلىنغان ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى تۆۋەندىكىچە: 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_005.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
 
5. چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى 
ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى گەرچە قىسمەن ئىسلاھ قىلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىگە مەلۇم دەرىجىدە ئۇيغۇنلاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، يەنىلا ئەرەب تىلىنىڭ خۇسۇسىيىتى، فونىما سىستېمىسى ئاساسىدا لايىھىلەنگەن يېزىق بولغاچقا، ئۇ ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيەتلىرى، فونېما سىستېمىسىنى تولۇق ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلمىدى. شۇڭا 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ شۇ دەۋرنىڭ ئەدىبلىرى، تىلشۇناسلىرى تەرىپىدىن بۇ يېزىق داۋاملىق ئىسلاز قىلىنىپ، تولۇقلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى بىر قەدەر توغرا ئىپادىلەپ بېرەلەيدىغان، ئۆگىنىشكە، يېزىشقا ئەپلىك ھالەتكە كەلتۈرۈلدى. 
شىنجاڭ يىپەك يولىنىڭ تۈگۈنىگە جايلاشقانلىقى ئۈچۈن، ئىقتىسادىي، مەدەنىي، دىنىي ۋە سودا ئالاقىلىرى تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا ئەرەب تىلىدىن باشقا پارس تىلىدىنمۇ نۇرغۇن سۆزلەر قوبۇل قىلىندى. بۇ خىل سۆزلەرنى ئاساسلىقى ئۇيغۇرچە سۆزلەرنى توغرا ئىپادىلەشكە ئەرەب يېزىقىدىكى ھەرپلەر يېتىشمىدى. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن پارس يېزىقىدىن «پ، چ، گ، ژ» قاتارلىق ھەرپلەر چاغاتاي ئۇيغۇر ئېلىپبەسىگە قوبۇل قىلىندى. شۇنداقلا بۇ يېزىقتىكى ھەرپلەرنىڭ ۋەزىپىسى ئېنىق ئايرىلدى. مەسىلەن، «ح، ث، ذ، ص. ض. ط. ظ، ع » ھەرپلىرى پەقەتلا ئەرەب تىلىدىن كىرگەن سۆزلەرنى خاتىرىلەشتە ئىشلىتىلىدىغان، ئۇيغۇر تىلىغا خاس سۆزلەر بولسا، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئىملا ئەنئەنىسى بويىچە يېزىلىدىغان بولدى. مۇشۇنداق بىر قاتار ئىسلاھاتلاردىن كېيىن 14- ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئورتاق ئەدەبىي تىلىغا،  چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى بۇ رايوندا ئورتاق قوللىنىلىدىغان يېزىققا ئايلاندى. 
چاغاتاي دېگەن نام 14- ئەسىردىن باشلاپ شىنجاڭ بىلەن ئامۇ دەرياسى ئەتراپىدىكى كەڭ رايونلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان چىڭگىزخاننىڭ ئوغلى چاغاتاي خاننىڭ ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ نامى بولۇپ، شۇ دەۋردىكى مۇشۇ كەڭ رايوندا قوللىنىلغان تىل ھەم يېزىق شۇ نام بىلەن ئاتالغان. 
چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى 20- ئەسىرنىڭ 30- يىللىرىغىچە قوللىنىلدى. بۇ دەۋرنىڭ دۇنياغا مەشھۇر ئالىملىرى، ئەدىبلىرى، شائىرلىرى ئۆزلىرىنىڭ قىممەتلىك ئەسەرلىرىنى مۇشۇ يېزىق بىلەن يېزىپ كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇردى. ئالەمشۇمۇل شائىر ئەلىشىر نەۋائىي «چاھار دىۋان»، «مۇھاكىمە تۇللۇغەتەين»، «خەمىسە نەۋائىي» ناملىق مەشھۇر ئەسەرلىرىنى چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدا يازغان. بۇ يېزىقنىڭ قوللىنىلغان دەۋرى ئۇزۇن، يېزىلغان ئەدەبىي، تارىخىي، تېببىي ئەسەرلەر ھەم ھەر خىل ژانىردىكى ئەسەرلەر ناھايىتى  كۆپ، بۇلاردىن ھازىرقى دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن، ۋەكىللىك خاراكتېرغا ئىگىلىرىدىن: 
«تارىخىي رەشىدى» (مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر)، «مۇھەببەتنامە ۋە مېھنەتكام»، «شاھنامە تۈركىي»، «دىۋان زەلىلى»، «دىۋان نۆبىتى». «تەزكىرەئى ئەزىزان» (مۇھەممەد سىدىق كاشىغەرى)، «پەرھاد-شىرىن» ۋە «لەيلى-مەجنۇن» (ئۆمەر باقى)، «يۈسۈپ-زۈلەيخا»، «كىتابى غېرىب»، «نەسىھەتنامە»، «دۇررىلنىجاد» (ئابدۇرېھىم نىزارى)، «ئادالەتپەرۋەرلىك توغرىسىدا»، «سەددى ئىسكەندەر»، «پەندىنامە»، «زەپەرنامە – شاھ باھادىر»، «تارىخىي مۇسقىيۇن»، «زەپەرنامە»، «غېرىبى»، «ئىماملار تەزكىرىسى»، «غازات دەرمۈلكى چىن»، «غەزەلىيات»، «مەھزۇنىلۋاھىدىن» (زىيائى)، «بەرقى تەجەللى» ۋە «سەبەق مۇجەللى»، «تارىخىي ئەمىنىيە» (موللا مۇسا سايرامى)، «غېرىب-سەنەم» (مۇھەممەد يۈسۈپ)، «نورۇزنامە»، «نۇزۇگۇم»، «چاغاتاي لۇغىتى» مانجۇ خانلىقى دەۋرىدە يېزىلغان «بەش تىللىق لۇغەت»… قاتارلىقلارنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ. 
چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى تۆۋەندىكىچە: 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_006.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_007.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
 
6. لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى 
لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى خەنزۇ تىلىنىڭ پىنيىن لايىھىسى ئاساسىدىكى يېزىققا ئاساسەن قىسمەن تولۇقلاش ئارقىلىق قوبۇل قىلىنغان يېزىق بولۇپ، بۇ يېزىق 1965- يىلى 1- ئايدىن 1982- يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە رەسمىي ئۇيغۇر يېزىقى سۈپىتىدە قوللىنىلدى. بۇ يېزىقتا 37 ھەرپ بولۇپ، ھەرپلەر چوڭ، كىچىك، باسما ۋە يازما شەكىل قاتارلىق تۆت خىل شەكىلگە ئىگە بولۇپ، سۆزلەر سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ. 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_008.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
 
7. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى 
1930- يىللاردىن كېيىن شىنجاڭدا زامانىۋى مەتبەئە بارلىققا كېلىپ، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيىتىگە قەدەممۇ قەدەم ئۇيغۇنلاشتۇرۇلدى. چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىنى ئورتاق قوللىنىپ كەلگەن تۈركىي مىللەتلەر ئارقا-ئارقىدىن يېزىق ئىسلاھاتى ئېلىپ باردى ياكى باشقا يېزىق سىستېمىدىكى يېزىقلارنى قوللاندى. 
ئازادلىقتىن كېيىن پارتىيىمىز مىللىي تىل-يېزىق ئىشلىرىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلدى. 1950- يىلى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى قارىمىقىدا «شىنجاڭ مىللەتلەر تىل –يېزىقىنى مۇزاكىرە قىلىپ يېتەكچىلىك قىلىش ھەيئىتى» قۇرۇلدى. بۇ ھەيئەت خىزمەتنى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئىسلاھ قىلىش، ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنى قېلىپلاشتۇرۇشتىن باشلاپ، ئۈرۈمچىدىكى ئاخبارات، نەشرىيات، مەتبۇئات، تىل-يېزىق خادىملىرى، ئالىي، ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرى ئارىسىدا كۆپ قېتىم مۇزاكىرە، تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىشلار ئارقىلىق ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى بىلەن «ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ قىسقىچە ئىملا قائىدىلىرى» نىڭ لايىھىسىنى تۈزۈپ چىقىپ، 1953- يىل 10- ئايدا ئۈرۈمچىدە مەخسۇس يىغىن چاقىرىپ مۇزاكىرە قىلدى. 1954- يىل 3-ئايدا ھەر قايسى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلاردىن ۋەكىل قاتناشتۇرۇپ چاقىرىلغان تىل-يېزىق خىزمىتى يىغىنىدا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى بىلەن ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ قىسقىچە ئىملا قائىدىلىرىنىڭ لايىھىسى مۇزاكىرە قىلىنىپ ماقۇللاندى. بۇ لايىھىنى سابىق شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى 1954- يىل 4- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى 21- سانلىق ھەيئەتلەر يىغىنى بىلەن 125- سانلىق مەمۇرىي يىغىندا ماقۇللاپ، 1954- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ پۈتۈن شىنجاڭ بويىچە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىش توغرىسىدا قارار چىقاردى. 
ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ بۇ ئېلىپبەسىدە ئۇيغۇر تىلىدا مۇستەقىل فونېما سۈپىتىدە قوللىنىلمايدىغان، پەقەت ئەرەب تىلىدىن قوبۇل قىلىنغان سۆزلەرنى يېزىشتا ئىشلىتىلىدىغان « ح، ث، ذ، ص. ض. ط. ظ، ع» قاتارلىق سەككىز ھەرپ ئېلىپبە جەدۋىلىدىن چىقىرىپ تاشلاندى. شۇنداقلا ئۇيغۇر تىلىدا ناھايىتى كەڭ قوللىنىلىدىغان، ئۇيغۇر يېزىقىدا كەم بولسا بولمايدىغان سوزۇق تاۋۇشلارنى ئىپادىلەيدىغان سەككىز فونېما ئۈچۈن «ئا، ئە، ئې، ئى، ئو (ئو، ئۆ)، ئۇ (ئۇ،ئۈ) دىن ئىبارەت ئالتە ھەرپ قوشۇلدى. ئېلىپبە تەرتىپى بىلەن ھەرپلەرنىڭ نامى قايتىدىن بېكىتىلدى. بۇمۇ ئەمەلىيەتتە چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان يېقىنقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىدىن ئىبارەت بىر قېتىملىق ئىسلاھات بولسىمۇ، يېزىق شەكلى ھەم يېزىق سىستېمىسى جەھەتتىن چوڭ پەرق بولمىغاچقا، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ باسقۇچلىرى ھېسابىدا ئۇنىڭ تەركىبىگە قوشۇۋېتىلدى. بۇ يېزىق 1954- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن 1976- يىل 8- ئاينىڭ 1- كۈنىگىچە ھەممە ئاخبارات-نەشرىيات، مەتبۇئات ئورۇنلىرىدا، ھەر دەرىجىلىك پارتىيە-ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ خەت-ئالاقە ھۆججەتلىرىدە، مەدەنىيەت-مائارىپ سەھەلىرىدە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلدى. ئۇيغۇر تىلىنى ئىپادە قىلىغۇچى 32 تاۋۇش بۇ يېزىقتا 30 ھەرپ بىلەن ئىپادىلەندى. 
1954- يىلى ماقۇللانغان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى تۆۋەندىكىچە: 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_009.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
<img src="http://i709.photobucket.com/albums/ww98/SahranPhoto/Uyghur_tili/ug_script_010.jpg" onload="thumbImg(this)" alt="" /> 
 
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى كەڭ مەنىدە چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىن كېيىنكى يېزىقنى، يەنى ئازادلىقتىن كېيىن قوللىنىلغان يېزىقنى، تار مەنىدە لاتىن ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى قوللىنىلىشتىن توختاپ، قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ھەمدە بىر ئاز تولۇقلاپ ئىسلاھ قىلىنغان ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كونا يېزىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى 1000 يىللار مابەينىدە خەلقىمىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇس، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت-مائارىپ ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىدا ئىنتايىن مۇھىم روللارنى ئويناپ كەلمەكتە. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، مۇشۇنداق ئۇزۇن تارىخىي جەرياندا مەلۇم ئېھتىياجلار تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر يېزىقىدا كۆلىمى ئوخشاش بولمىغان ئىسلاھاتلار ئېلىپ بېرىلدى. بۇ ئىسلاھاتلارنىڭ بەزىلىرى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئەمەلىيىتىگە ماس كەلگەنلىكى ئۈچۈن يېزىق تەرەققىيات تارىخىمىزدا ئاكتىپ رول ئوينىدى. يەنە بەزىلىرى بولسا، ئۇنىڭ ئەكسىچە پەسسىپ رول ئوينىدى. 
1983- يىلى ئۇيغۇر كونا يېزىقى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن، يېزىقىمىزدىكى ئۇزۇن يىللار داۋامىدا ھەل بولمىغان ئىملا مەسىلىلىرى گەۋدىلىك كۆرۈلۈشكە باشلاپ، ھەل قىلىنمىسا تەرەققىياتقا توسالغۇ بولىدىغان دەرىجىگە يەتتى. بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل-يېزىق خىزمىتى كومىتېتى تەرىپىدىن 1983- يىل 4- ئايدا كەڭ كۆلەملىك يىغىن چاقىرىلىپ، مۇناسىۋەتلىك يولداشلارنىڭ كەڭ تۈردە مۇھاكىمە قىلىشى ئارقىلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ فونېما سىستېمىسى ۋە يېزىق ئەنئەنىسىگە ئاساسەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى تۈزۈپ چىقىلدى. ئۇنىڭدا لەۋلەشكەن تۆت سۇزۇق تاۋۇشنى پەقەت «ئو، ئۇ» دىن ئىبارەت ئىككى ھەرپ بىلەنلە ئىپادىلەشتەك ئۇسولغا خاتىمە بېرىلىپ، بىر فونېمىغا بىر ھەرپ بولۇش پرىنسىپىغا ئاساسەن «ئۆ، ئۈ» ھەرپلىرى تولۇقلاپ كىرگۈزۈلدى. ئېلىپبە تەرتىپى يېڭىدىن بېكىتىلدى. ھەرپلەرنىڭ نامى ۋە شەكلى مۇقىملاشتۇرۇلدى. ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ بۇ ئېلىپبەسى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ 1983- يىل 9- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى تەستىقى ۋە 1984- يىل 1- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ ئومۇميۈزلۈك قوللىنىش ھەققىدىكى ئومۇمىي ئۇقتۇرۇشىغا ئاساسەن كەڭ تۈردە قوللىنىلىۋاتىدۇ. 
قىسقىسى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى بىر قەدەر ئىلمىي، ئاممىباب، تامغىلىرى ئاددىي، ئوقۇش-ئوقۇتۇش، ساۋات چىقىرىشقا بىر قەدەر ئەپلىك يېزىققا ئايلىنىپ، خەلقىمىزنىڭ پەن-مەدەنىيەت ئۆگىنىشى، جەمئىيەت تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدىكى مۇھىم قورالغا ئايلاندى. 
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى تۆۋەندىكىچە:

Hazirqi Zaman Uyghur Tilining Edebiy Kechümüshliri

2012-05-17T16:07:03Z

← كونا نەشرى		16:07, 17 باھار 2012 تۈزەتكەن نەشرى
(ئىشلەتكۈچى نىڭ3 تۈزىتىلگەن نەشرى كۆرسىتىلمىدى)
1 -قۇر:		1 -قۇر:
		+
		+
	'''ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئەدەبىي كەچۈمۈشلىرى'''		'''ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئەدەبىي كەچۈمۈشلىرى'''

13 -قۇر:		15 -قۇر:

	10-ئەسىر		10-ئەسىر
−


464 -قۇر:		465 -قۇر:

	----		----
		+
		+	</p>
		+
		+
	'''Hazirqi Zaman Uyghur Tilining Edebiy Kechümüshliri'''		'''Hazirqi Zaman Uyghur Tilining Edebiy Kechümüshliri'''

ئەرلەرنىڭ سالامەتلىكىگە زىيانلىق ناچار يېمەك – ئىچمەك ئادەتلىرى

2012-05-17T15:24:06Z

← كونا نەشرى		15:24, 17 باھار 2012 تۈزەتكەن نەشرى
(ئىشلەتكۈچى نىڭتۈزىتىلگەن نەشرى كۆرسىتىلمىدى)
36 -قۇر:		36 -قۇر:
	</p><p align="right">		</p><p align="right">

−	~~ ~~  1. سۇ يېتەرلىك بولماسلىق<br />	+	</p><p align="right">  1. سۇ يېتەرلىك بولماسلىق<br />
	زىيانلىق سەۋەبى : مېڭىنىڭ قېرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ؛ مېڭە قان تومۇرلىرى كېسەللىكلىرى ، شۇنداقلا يۈرەك قان تومۇرلىرى كېسەللىكلىرى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ؛ بۆرەكنىڭ مېتابولىزىم ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ .<br />		زىيانلىق سەۋەبى : مېڭىنىڭ قېرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ؛ مېڭە قان تومۇرلىرى كېسەللىكلىرى ، شۇنداقلا يۈرەك قان تومۇرلىرى كېسەللىكلىرى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ؛ بۆرەكنىڭ مېتابولىزىم ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ .<br />
	ئىشخانىدا ئولتۇرۇپ خىزمەت قىلىدىغان كىشىلەر خىزمەت ۋاقتىدا زېھنىنى يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزلەشتۈرۈشكە توغرا كەلگەچكە ، ئاسانلا سۇ ئىچىشنى ئۇنتۇپ قېلىپ ، بەدەندە سۇ يېتىشمەسلىك ئەھۋالىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، تەندىكى سۇ مىقدارى ئازىيىپ كەتكەچكە ، قان سۇيۇقلۇقىنىڭ قويۇقلۇقى ۋە يېپىشىشچانلىق دەرىجىسى چوڭىيىپ، ئوڭايلا قان نوكچىسى ھاسىل قىلىپ، مېڭە قان تومۇرلىرى كېسەللىكلىرى ، شۇنداقلا يۈرەك قان تومۇرلىرى كېسەللىكلىرى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ؛ يەنە بۆرەكنىڭ ماددا ئالماشتۇرۇش ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ .<br />		ئىشخانىدا ئولتۇرۇپ خىزمەت قىلىدىغان كىشىلەر خىزمەت ۋاقتىدا زېھنىنى يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزلەشتۈرۈشكە توغرا كەلگەچكە ، ئاسانلا سۇ ئىچىشنى ئۇنتۇپ قېلىپ ، بەدەندە سۇ يېتىشمەسلىك ئەھۋالىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، تەندىكى سۇ مىقدارى ئازىيىپ كەتكەچكە ، قان سۇيۇقلۇقىنىڭ قويۇقلۇقى ۋە يېپىشىشچانلىق دەرىجىسى چوڭىيىپ، ئوڭايلا قان نوكچىسى ھاسىل قىلىپ، مېڭە قان تومۇرلىرى كېسەللىكلىرى ، شۇنداقلا يۈرەك قان تومۇرلىرى كېسەللىكلىرى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ؛ يەنە بۆرەكنىڭ ماددا ئالماشتۇرۇش ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ .<br />
101 -قۇر:		101 -قۇر:
	</p><p align="right"><br />		</p><p align="right"><br />
	<br />		<br />
−	4. تېرموستا چاي دەملەش<br />	+	</p><p align="right">   4. تېرموستا چاي دەملەش<br />
	زىيانلىق سەۋەبى : ۋېتامىنغا بۇزغۇنچىلىق قىلىدۇ ، كۆپ مىقداردا تاننىك كىسلاتاسى ۋە چاي ئىشقارى ئاجرىتىپ چىقىرىدۇ.<br />		زىيانلىق سەۋەبى : ۋېتامىنغا بۇزغۇنچىلىق قىلىدۇ ، كۆپ مىقداردا تاننىك كىسلاتاسى ۋە چاي ئىشقارى ئاجرىتىپ چىقىرىدۇ.<br />
	چاي يۇپۇرمىقى تەركىبىدە كۆپ مىقداردا تاننىك كىسلاتاسى ، چاي ئىشقارى ، چاي مېيى ۋە كۆپ خىل ۋېتامىنلار بار، ℃ 80لۇق سۇدا دەملىسە بىر قەدەر مۇۋاپىق كېلىدۇ، ئەگەر تېرموس تىپىدىكى ئستاكانلاردا ، يۇقىرى تېمپېراتۇرا شارائىتىدا سۇدا ئۇزۇن مەزگىل چىلىنىپ تۇرسا ، بۇ خۇددى قايناقسۇدا قايناتقاندەك بىر ئىش بولۇپ ، چاي يوپۇرمىقى تەركىبىدىكى ۋېتامىن پۈتۈنلەي بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراپ ، چاي مېيى زور دەرىجىدە پارلىنىپ ، تاننىك كىسلاتاسى ، چاي ئىشقارى قاتارلىقلار كۆپ مىقداردا ئاجراپ چىقىدۇ. بۇنداق بولغاندا چاي يۇپۇرمىقىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەپلا قالماستىن، چاي مېيى ئازىيىپ، زىيانداش ماددىلار كۆپىيىدۇ.<br />		چاي يۇپۇرمىقى تەركىبىدە كۆپ مىقداردا تاننىك كىسلاتاسى ، چاي ئىشقارى ، چاي مېيى ۋە كۆپ خىل ۋېتامىنلار بار، ℃ 80لۇق سۇدا دەملىسە بىر قەدەر مۇۋاپىق كېلىدۇ، ئەگەر تېرموس تىپىدىكى ئستاكانلاردا ، يۇقىرى تېمپېراتۇرا شارائىتىدا سۇدا ئۇزۇن مەزگىل چىلىنىپ تۇرسا ، بۇ خۇددى قايناقسۇدا قايناتقاندەك بىر ئىش بولۇپ ، چاي يوپۇرمىقى تەركىبىدىكى ۋېتامىن پۈتۈنلەي بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراپ ، چاي مېيى زور دەرىجىدە پارلىنىپ ، تاننىك كىسلاتاسى ، چاي ئىشقارى قاتارلىقلار كۆپ مىقداردا ئاجراپ چىقىدۇ. بۇنداق بولغاندا چاي يۇپۇرمىقىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەپلا قالماستىن، چاي مېيى ئازىيىپ، زىيانداش ماددىلار كۆپىيىدۇ.<br />
123 -قۇر:		123 -قۇر:
	</p><p align="right"><br />		</p><p align="right"><br />
	<br />		<br />
−	5. تاماقتىن كېيىن تاماكا چېكىش<br />	+	</p><p align="right">   5. تاماقتىن كېيىن تاماكا چېكىش<br />
	زىيانلىق سەۋەبى: تاماكا تەركىبىدىكى زىيانلىق ماددىلار ئاسانلا ئادەم بەدىنى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىدۇ.<br />		زىيانلىق سەۋەبى: تاماكا تەركىبىدىكى زىيانلىق ماددىلار ئاسانلا ئادەم بەدىنى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىدۇ.<br />
	تاماقتىن كېيىن چەككەن بىر تال تاماكىنىڭ زەھىرى ئادەتتە چەككەن 10 تال تاماكىنىڭ زەھىرىگە باراۋەر كېلىدۇ . چۇنكى ئادەم تاماقلانغاندىن كېيىن ، ئاشقازان ، ئۈچەينىڭ لۆمۈلدىشى كۈچىيىپ ، قان سۇيۇقلۇقىنىڭ ئايلىنىشى تېزلىشىدۇ ، بۇ چاغدا ئادەم بەدىنىنىڭ ئىس–تۈتەك قوبۇل قىلىش ئىقتىدارى «ئەڭ ياخشى ھالەت » كە كېلىدۇ . تاماكا تەركىبىدىكى زەھەرلىك ماددىلار ئادەتتىكىدىنمۇ ئوڭاي ئادەم بەدىنى تەرىپىدىن سۈمۈرۈلۈپ ، ئادەم بەدىنىگە بولغان زىيانلىق دەرىجىسى تېخىمۇ ئاشىدۇ.<br />		تاماقتىن كېيىن چەككەن بىر تال تاماكىنىڭ زەھىرى ئادەتتە چەككەن 10 تال تاماكىنىڭ زەھىرىگە باراۋەر كېلىدۇ . چۇنكى ئادەم تاماقلانغاندىن كېيىن ، ئاشقازان ، ئۈچەينىڭ لۆمۈلدىشى كۈچىيىپ ، قان سۇيۇقلۇقىنىڭ ئايلىنىشى تېزلىشىدۇ ، بۇ چاغدا ئادەم بەدىنىنىڭ ئىس–تۈتەك قوبۇل قىلىش ئىقتىدارى «ئەڭ ياخشى ھالەت » كە كېلىدۇ . تاماكا تەركىبىدىكى زەھەرلىك ماددىلار ئادەتتىكىدىنمۇ ئوڭاي ئادەم بەدىنى تەرىپىدىن سۈمۈرۈلۈپ ، ئادەم بەدىنىگە بولغان زىيانلىق دەرىجىسى تېخىمۇ ئاشىدۇ.<br />
169 -قۇر:		169 -قۇر:
	</p><p align="right"><br />		</p><p align="right"><br />
	<br />		<br />
−	7. قەھۋە ئىچىشكە ئامراق بولۇش<br />	+	</p><p align="right">   7. قەھۋە ئىچىشكە ئامراق بولۇش<br />
	زىيانلىق سەۋەبى: 1. كۆپىيىشنى تۆۋەنلىتىدۇ. كۈندە بىر ئىستاكان قەھۋە ئىچسە، كۆپىيىش نىسبىتىنى %50 تۆۋەنلىتىشى مۇمكىن.<br />		زىيانلىق سەۋەبى: 1. كۆپىيىشنى تۆۋەنلىتىدۇ. كۈندە بىر ئىستاكان قەھۋە ئىچسە، كۆپىيىش نىسبىتىنى %50 تۆۋەنلىتىشى مۇمكىن.<br />
	2. ئاسانلا يۈرەك كېسەللىكىگە گىرىپتار بولىدۇ. قەھۋا تەركىبىدە يۇقىرى قۇيۇقلۇقتىكى كوففېئىن بولۇپ، يۈرەك ئىقتىدارىدا ئۆزگەرتىش ئېلىپ بارىدۇ ھەمدە قان تومۇرلىرىدىكى خولېستېرىننى يۇقىرلىتىۋېتىدۇ.<br />		2. ئاسانلا يۈرەك كېسەللىكىگە گىرىپتار بولىدۇ. قەھۋا تەركىبىدە يۇقىرى قۇيۇقلۇقتىكى كوففېئىن بولۇپ، يۈرەك ئىقتىدارىدا ئۆزگەرتىش ئېلىپ بارىدۇ ھەمدە قان تومۇرلىرىدىكى خولېستېرىننى يۇقىرلىتىۋېتىدۇ.<br />
192 -قۇر:		192 -قۇر:
	</p><p align="right"><br />		</p><p align="right"><br />
	<br />		<br />
−	8. كەچلىك تاماق بەك مول بولۇش<br />	+	</p><p align="right">   8. كەچلىك تاماق بەك مول بولۇش<br />
	زىيانلىق سەۋەبى: كەچقۇرۇش قان سۇيۇقلۇقى ئۇيقۇ ھالىتىدە بولىدۇ.<br />		زىيانلىق سەۋەبى: كەچقۇرۇش قان سۇيۇقلۇقى ئۇيقۇ ھالىتىدە بولىدۇ.<br />
	مائاشچىلارغا نىسبەتەن ئېلىپ ئېيتقاندا، بىرىنچىدىن، كەچلىك تاماقنى بالدۇر يېيىش. كەچلىك تاماقنى بالدۇر يېگەندە سۈيدۈك يولىغا تاش چۈشۈش كېسەللىكلىرىنىڭ قوزغىلىش نىسبىتىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدۇ. ئىككىنچىدىن، كەچلىك تاماقنى گۆشسىز يېيىش. كەچلىك تاماق بەك گۆشسىزرەك، تەركىبىدىكى مول مىقداردا كاربون سۇ بىرىكمىلىرى بولغان يېمەكلىكلەرنى ئاساس قىلىنىدۇ، بولۇپمۇ يېڭى كۆكتات يېمەكلىكلەرنى كۆپرەك ئىستېمال قىلىپ، ئىمكانقەدەر ئاقسىل، ياغ تۈرىدىكى يېمەكلىكلەرنى ئاز ئىستېمال قىلىش كېرەك. ئۈچىنچىدىن، كەچلىك تاماقنى ئاز ئىستېمال قىلىش. ئادەتتە كەچلىك تاماق تەمىنلەپ بېرىدىغان ئىسسىقلىق مىقدارى پۈتۈن كۈنلۈك تاماقنىڭ ئومۇمىي ئىسسىقلىق مىقدارىنىڭ %30 دىن ئېشىپ كەتمەسلىكى لازىم.<br />		مائاشچىلارغا نىسبەتەن ئېلىپ ئېيتقاندا، بىرىنچىدىن، كەچلىك تاماقنى بالدۇر يېيىش. كەچلىك تاماقنى بالدۇر يېگەندە سۈيدۈك يولىغا تاش چۈشۈش كېسەللىكلىرىنىڭ قوزغىلىش نىسبىتىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدۇ. ئىككىنچىدىن، كەچلىك تاماقنى گۆشسىز يېيىش. كەچلىك تاماق بەك گۆشسىزرەك، تەركىبىدىكى مول مىقداردا كاربون سۇ بىرىكمىلىرى بولغان يېمەكلىكلەرنى ئاساس قىلىنىدۇ، بولۇپمۇ يېڭى كۆكتات يېمەكلىكلەرنى كۆپرەك ئىستېمال قىلىپ، ئىمكانقەدەر ئاقسىل، ياغ تۈرىدىكى يېمەكلىكلەرنى ئاز ئىستېمال قىلىش كېرەك. ئۈچىنچىدىن، كەچلىك تاماقنى ئاز ئىستېمال قىلىش. ئادەتتە كەچلىك تاماق تەمىنلەپ بېرىدىغان ئىسسىقلىق مىقدارى پۈتۈن كۈنلۈك تاماقنىڭ ئومۇمىي ئىسسىقلىق مىقدارىنىڭ %30 دىن ئېشىپ كەتمەسلىكى لازىم.<br />
212 -قۇر:		212 -قۇر:
	</p><p align="right"><br />		</p><p align="right"><br />
	<br />		<br />
−	9. ناشتىلىق يېمەسلىك<br />	+	</p><p align="right">   9. ناشتىلىق يېمەسلىك<br />
	زىيانلىق سەۋەبى: ئېغىر دەرىجىدە ئاشقازانغا زىيان يەتكۈزۈپ، سىزنىڭ زېھنىڭىز ئۇرغۇپ تۇرغان ھالەتتە خىزمەت قىلالماسلىقىڭىزنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، شۇنداقلا ئاسانلا «قېرى چىراي» كۆرۈنۈپ قالىسىز. گېرمانىيە ئېرلانگېن ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقاتچى خادىملىرى 7000 نەپەر ئەر – ئايالغا ئۇزۇن مەزگىللىك ئەگىشىپ، ئەتىگەنلىك تاماق يېمەيدىغان كىشىلەرنىڭ %40 ئىگىلەيدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئۆمرىنىڭ قالغان %60 ئادەمنىڭ ئۆمرىدىن 2.5 ياش قىسقىرايدىغانلىقىنى بايقىغان. يەنە بىر ئۇنىۋېرسىتېت بىر قېتىم 90-80 ياشتىكى ياشانغانلارغا قىلغان تەتقىقاتتىن ئۇلارنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشتىكى بىر ئورتاقلىقىنى يەنى ھەر كۈنى ئېسىل بولغان ناشتىلىق يەيدىغانلىقىنى بايقىغان.<br />		زىيانلىق سەۋەبى: ئېغىر دەرىجىدە ئاشقازانغا زىيان يەتكۈزۈپ، سىزنىڭ زېھنىڭىز ئۇرغۇپ تۇرغان ھالەتتە خىزمەت قىلالماسلىقىڭىزنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، شۇنداقلا ئاسانلا «قېرى چىراي» كۆرۈنۈپ قالىسىز. گېرمانىيە ئېرلانگېن ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقاتچى خادىملىرى 7000 نەپەر ئەر – ئايالغا ئۇزۇن مەزگىللىك ئەگىشىپ، ئەتىگەنلىك تاماق يېمەيدىغان كىشىلەرنىڭ %40 ئىگىلەيدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئۆمرىنىڭ قالغان %60 ئادەمنىڭ ئۆمرىدىن 2.5 ياش قىسقىرايدىغانلىقىنى بايقىغان. يەنە بىر ئۇنىۋېرسىتېت بىر قېتىم 90-80 ياشتىكى ياشانغانلارغا قىلغان تەتقىقاتتىن ئۇلارنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشتىكى بىر ئورتاقلىقىنى يەنى ھەر كۈنى ئېسىل بولغان ناشتىلىق يەيدىغانلىقىنى بايقىغان.<br />
	ساقلىنىش تەدبىرى: ناشتىلىق يېمەكلىكلەر ئىمكانقەدەر تەملىك، ئىشتىھانى ئاچىدىغان بولۇشى، سانى يېتەرلىك، سۈپىتى ياخشى بولۇشى، ھەجمى كىچىك، ئىسسىقلىق مىقدارى يۇقىرى بولۇشى، تەييارلىغاندا كۈچ ۋە ۋاقىتنى تېجەيدىغان بولۇشى كېرەك.<br />		ساقلىنىش تەدبىرى: ناشتىلىق يېمەكلىكلەر ئىمكانقەدەر تەملىك، ئىشتىھانى ئاچىدىغان بولۇشى، سانى يېتەرلىك، سۈپىتى ياخشى بولۇشى، ھەجمى كىچىك، ئىسسىقلىق مىقدارى يۇقىرى بولۇشى، تەييارلىغاندا كۈچ ۋە ۋاقىتنى تېجەيدىغان بولۇشى كېرەك.<br />